Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ս. Յովհաննէս Ա. Մանդակունի

318. Մանդակունիին Ճառը

Փարպեցի իր պատմութիւնը կըփակէ Մանդակունիին ատենաբանութեամբը, զոր խօսած է սա Դուինի եկեղեցւոյն մէջ, Վահանի մարզպանութեան աւետիսը տօնախմբելու առթիւ։ Ընդարձակօրէնյառաջ բերուած է այդ ատենաբանութիւնը (ՓԱՐ. 179-182)։ Բայց հակառակ ընդարձակութեան, կանոնաւոր ձեւ մը չունի, որ ըսենք թէ պատմագիրը զայն կազմած ու կոկած է, այլ կցկտուր հատուածներով եւ անկապակից ակնարկներով կազմուած ամբողջութիւն մըն է, որ մեր կարծեօք, ատենաբանութեանվաւերական ըլլալուն նշանն է։ Փարպեցին հարկաւ անձամբ ներկայ էր Դըւնայ եկեղեցիին մէջ, երբոր Մանդակունին կը խօսէր, եւ ինչ որ նշանակելով ու յիշելով կրցած է հաւաքել, զայն նոյնութեամբ յառաջ կը բերէ։ Սղագրութեան արհեստը չունէր որ աւելի կատարեալ կերպով կարենար ատենաբանին խօսածը գիրի առնել, որով գրաւիչ եւ նշանաւոր կէտերը միայն կրցած է նշանակել։ Նմանօրինակ բաներ այսօր ալ կը կարդանք մեր լրագիրներուն մէջ, երբոր ատենաբանութեան ամփոփումներ կու տան, առանց սղագրութենէ օգտուելու, կցկտուր իմաստներ են գիրի առնուածները։ Բայց ինչպէս ըսինք, այդ պարագան նշան է որ պատմագիրը իրմէ բան աւելցնել ուզած չէ։ Իսկ ատենաբանութեան տիրող իմաստը եւ ատենաբանին զգացումները ճշդելու համար, պէտք է լաւ իմաստասիրել այն վիճակը, յորում Մանդակունին կը գտնուէր։ Սնակնկալ յաջողութիւնը եւ անսպասելի կացութիւնը, որով Հայոց երկրին բախտը քրիստոնեայ Հայու մը, եւ այն ալ Վահանի պէս մեծահաւատ եւ տարիներով հաւատքի համար մաքառող Հայու մը ձեռքկը յանձնուի, այնպիսի մեծ աւետիս մըն էր, որ իրաւցնէ այլյայլմէ ըլլալու կը հասցնէր հայրապետը։ Մարզպաններ մեր կուսակալներուն պէս ամփոփ շրջանակի մէջ գործող պաշտօնեաներ չէին, բացարձակ տէր էին կենաց եւ մահու, ընչից եւ բախտի, իրենց կամքն էր իրենց օրէնքը։ Այդ պայմաններու ներքեւ կը յանձնուէր Հայաստան Վահանի ձեռքը, գրեթէ կէս դարէ ի վեր Պարսից բռնական եւ կրօնամոլական տիրապետութենէ ետքը։ Վարդանի եւ Հմայեակի ոսկերոտիքն ալ կը խայտային Վահանին ձեռք ձգած յաջողութեան վրայ։ Երբ մէկ կողմէն Մանդակունին այդ մտածումներով կը բորբոքուէր, միւս կողմանէ կը տեսնէր իր հօտին մէջ տիրապետող հակառակութեան հոգին։ Հայոց մի լաւ կէսը գլուխ ծռած, համակերպած, կեղծած, հետեւած, օգտուած էր Պարսիկ բռնութեան կերպերէն, եւ ուխտապահ ազգակիցները հալածած, վշտացուցած, եւ վնասներու հանդիպցուցած էր։ Այս անգամ դերերը կը փոխուէին, ուխտապահներն էին որ համարձակութիւն կը ստանային, եւ ուխտանենգներն էին որ վտանգի կ՚ենթարկուէին։ Հարկաւ այն անհամար բազմութեան մէջ, շատեր յաջողութիւններէն գինովցած, տեսակ տեսակ վրէժխնդրութեան սպառնալիքներ կը կուտակէին հին սպառնացողներուն գլխուն, եւ նոր երկպառակութեանց սերմեր կը սկսէին երեւնալ ժողովուրդին մէջ, Հայ ուխտապահ մարզպանին հովանաւորութեամբ ուխտանենգները ճզմելու։ Յովհան, ընդհանուր ժողովուրդին հայրը, ամէնը շահելու հետամուտ, մոլորեալներուն ընկճումը տեսնելով անոնք ուղղութեան բերելու ջանացկոտ, նա փոխադարձ հաշտութեան, անյիշաչար ներողամտութեան, տկարացելոց արգահատման քաորզն է որ կը խօսի, կարծես թէ վրիժառութեամբ մոլեգնեալ ամբոխ մը հանդարտեցնել կը ճգնի։ Չի կրնար ամենայն ինչ բաց խօսքերով արտասանել, չի համարձակիր ամէն ճշմարտութիւն անպատրուակ հռչակել, չ՚ուզեր ուխտապահներուն նախանձայուզութիւնը վիրաւորել, չի փափաքիր ուխտանենգներուն յանձնապաստանութիւն ներշնչել։ Այդ տարբերեալ իղձերն ու այդ փափուկ զգացումներն են, որով լեցուած է մանդակունին, եւ այդ սիրտէն կը բղխին նոր խօսքերը, զորս իրաւամբ գնահատած է Փարպեցին, եւ նախնական ձեւին մէջ մեզի հասցուաց էե, չհամարձակելով արուեստական ոճերով անոնց վեհութիւնը խանգարել։ Երբոր այդ ոգւով կարդացուին Մանդակունիին խօսքերը, այն ատեն երեւան կու գայ անոնց բարձրութիւնը։ Անկելոց ներողամտութիւնն է անոր քարոզածը, թշնամեաց սէր, անարգելոց արգահատանք։ Ճշմարիտ հայր մը ժողովուրդին, հայրապետ քաջարթուն, հովիւ բարեգութ, փոխադարձ միաւորութեան կերպով կ՚ուզէ իր հօտը պահպանել ամբողջութեամբ։ Ուրախութեան ամենէն խօլական մէկ վայրկեանին, ամենէն կենսական եւ ամենէն իմաստուն ու վեհ ձգտումներն են, որ իր սիրտէն կը բխին, եւ զոր երեններուն կը ջանայ ներշնչել։ Անյարմար բանք չեն Մանդակունիին ատենաբանութեան խօսքերը, ինչպէս նիւթը ձեւին զոհող քննադատներ կը կարծեն, այլ ընդհակառակն բարձրախոհ հոգւոյն մը արդիւնքն է, որ երեւան կու գայ։

« 317. Վահան Մարզպան   |   319. Նահատակներու Բազմութիւնը »
© Gratun.org