Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Բաբգէն Ա. Ոթմսեցի

332. Հայեր և Քաղկեդոն

Հինգերորդ դարուն պատուական մատենագիրներուն դադարելէն ետքը՝ սոսկալի դատարկ կը հանդիպինք մեր եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ, այնպէս որ Զ. եւ Է. դարերու պատմութիւնները կրնանք ըսել թէ բոլորովին կը պակսին։ Երբ Է դարէն ետքը Սեբէոս Բագրատունի, Մովսէս Կաղանկայտուացի, Ղեւոնդ վարդապետ, Յովհաննէս կաթողիկոս, Թովմաս Արծրունի, Ստեփանոս Ասողիկ եւ Ուխտանէս եպիսկոպոս հետզհետէ երեւան կու գան, ոնոնք հինգերորդ դարու պատմագիրները համառօտուելէ ետքը, Զ. եւ Է. դերերու համար հազիւ թէ անուներ եւ տարիներ կը նշանակեն, եւ կ՚անցնին իրենց օրերուն եղելութիւնները յառաջ բերել։ Մենք ալ հետեւաբար աւելի բան մը պիտի չկարենանք ներկայել, եւ բոլոր մեր մտադրութիւնը պիտի դարձնենք այդ ժամանակէն մնացած քանի մը թղթակցութիւնններու եւ կրօնական գրուածներու վրայ։ Արդէն ալ Մանդակունիէն ետքը հիմնապէս կը փոխուի պատմութեան նկարագիրը, եւ թախծալի կամ ողբալի, բայց միշտ հետաքրքրաշարժ եւ շահագրգռող եղելութեանց տեղ՝ առջեւնիս կ՚ունենանք կրօնական վէճերու անհատնում շարք մը, որք իրարու կը յաջորդեն առանց վերջ գտնելու։ Այդ վէճերուն աղբիւրն ու սկզբնապատճառը Քաղկեդոնի ժողովն է, զոր Հայ Եկեղեցին երբեք չուզեց ճանչնալ, նկատելով զայն իբրեւ հակասութիւն Եփեսոսի ժողովին հետ, ուր Յիսուսի Քրիստոսի մարդկութեան եւ աստուածութեան կատարեալ միաւորութիւնը վճռուեցաւ Նեստորի վարդապետած տարբերութեան դէմ։ Այս հիմամբ որեւէ երկուքութեան կամ տարբերութեան գաղափարը, իբր Քրիստոսի միութիւնը ու միաւորութիւնը եղծանող, Հայոց Եկեղեցւոյ կողմը անընդունելի դատուեցաւ։ Իրօք ալ Քաղկեդոնի ժողովին մէջ ընդունուած երկու բնութեանց վարդապետութիւնը, Եփեսոսի ժողովով վճռուած միութեան ու միաւորութեան հետ համաձայն չէր գար՝ մեր վարդապետներուն եւ հայրապետներուն տեսութեամբ, հետեւաբար երբեք չուզեցին Քաքկեդոնի կանոններուն հաւանիլ։ Սակայն պարզ մերժումով մը գործը չվերջացաւ։ Հայեր, թէ կենցաղապէս եւ քաղաքականապէս, եւ թէ կրօնապէս ու եկե»եցականապէս չէին կրնար ջնջել իրենց յարաբերութիւնները՝ տեղւով դրացի եւ նախընթացով կապակցեալ Յունաց եկեղեցւոյն հետ։ Պետական տեսակէտով ալ, Յունական կամ Բիւզանդական կայսրութիւնը երբեմն տիրապետող էր Հայաստանի վրայ, երբեմն ալ պատերազմող Հայաստանի համար. Հայեր ուզէին թէ չուզէին Յունաց հետ յարաբերութեան մէջ պիտի լինէին։ Իսկ Յոյներ, իրենց ազդեցութիւնը եւսքանզեւս ամրացնելու հետամուտ, Հայերը կրօնապէս եւ եկեղեցականապէս ալ իրենց հպատակեցնելու կ՚աշխատէին, մինչ Հայեր այդ վերջին համաձայնութենէ կամ հպատակութենէ բոլորով սրտով կը խորշէին, թէպէտ միեւնոյն ատեն ամէն յարաբերութիւն խզել ոչ կրնային եւ ոչ ալ կը կամենային։ Այդ մէկ կողմէ վարանոտ՝ եւ միւս կողմէ հաստատամիտ ուղղութեան հետեւանքն է, Զ. եւ Է. դարերու կրօնական խնդիրներուն եւ վէճերուն անվերջ շարունակութիւն, որք Քաքկեդոնական խնդիր անունով կրնան կոչուիլ։ Այս նպատակով հարկ կը զգանք քիչ ետ դառնալ, եւ խնդիրը իր ծագումէն ներկայել, զոր մինչեւ հիմա զանց ըրինք, որովհետեւ մինչեւ Բաբգէնի օրը, Հայոց համար գոյութիւն ունեցող խնդիր մը չէր, եւ քաղաքական կացութիւնն ալ առիթ չէր ներկայեր, յունական կողմին գործերով եւ խնդիրներով զբաղիլ։

« 331. Բաբգէնի Տարիները   |   333. Քաղկեդոնի Նախընթացը »
© Gratun.org