Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Բաբգէն Ա. Ոթմսեցի

344. Վարդ Մարզպան

Բաբգէնի ժողովական թուղթերը հարկաւ ազդեցութիւն ունցան, որովհետեւ Պարսից արքունիքը հաւանեցաւ ուղղափառ դաւանութեան հետեւողներուն վրայէն Նեստորականներուն ներշնչած կասկածը հեռացնել, տեսնելով որ ամբողջ Հայաստան ալ նոյն հաւատքին կը հետեւի։ Ասորի պատմիչը կ՚ըսէ, թէ այդ վաւերագիրները Շմաւոն Բեթարշամացիի կողմէ Կաւատ թագաւորին ներկայացուեցան, եւ նա նոյն գիրերը հաստատեց արքայական կնիքով (ՅԱՐ. 27)։ Այս կը ցուցնէ թէ Հայ Եկեղեցին հեղինակաւոր դիրք ունէր Արեւելեան քրիստոնէութեան մէջ, եւ իրեն դրացի եկեղեցիները, Վրացին ու Աղուանը հիւսիսէն, Ասորին ու Պարսիկը հարաւէն, իրենց հաւատոյ կանոնը եւ պետական պաշտպանութիւնը կը ստանային Հայոց հովանաւորութամբ։ Պետական վստահութեան նշան էր նաեւ որ Վահանի մահուընէն ետքը, անոր կրտսեր եղբայրը Վարդ, առանց այլեւայլութեան Հայաստանի մարզպան կ՚անուանուէր։ Վահանի մահը ըսինք (§ 337) թէ 505-է անդին յետաձգել հնար չէ, եւ որոշ փաստ չայ 503-ին դնելու (ԱՍԼ. 255), եւ եթէ պարզ բառերու ալ նշանակութիւն մը տալ արժան է, առաջին թուղթին մէջ Վարդի մարզպանութեան անուն չտրուիլը, կրնանք մեկնել թէ Վահան այնինչ մեռած էր, եւ Վարդ տակաւին փոխանորդութիւն կը վարէր առանց պաշտօնական հրովարտակը ստացած ըլլալու, ինչ որ քիչ ետքը առած պիտի ըլլայ, որովհետեւ երկրորդ թուղթին մէջ Հայոց մարզպան կոչուած է յայտնապէս։ Այդ անուանումը պէտք է ուրեմն դնել Բաբգէնի օրով, եւ ոչ Սամուէլի ատենը, ինչպէս կը կարծէ Պատմաբանը (ՅՈՎ. 82)։ Վարդի գործունէութենէն բնաւ յիշատակ չունինք, եւ եթէ Բաբգէնի թուղթերուն մէջ յիշուած չըլլար, հազիւ թէ իր վրայ տեղեկութիւն պիտի ունենայինք։ Պատմաբանը բնաւ իսկ պաշտօնին տեւողութիւնը չի յիշեր (ՅՈՎ. 82), Սեբէոս սակաւ ինչ ժամանակ կու տայ անոր մարզպանութեան (ՍԵԲ. 47), զոր Ասողին ամս չորս (ԱՍՈ. 83) եւ Անեցին ամս երիս (ՍԱՄ. 74) միայն կը դնէ, սակայն այս վերջինը 538-541 թուականը կը նշանակէ, զոր պաշտպանել անհնար է։ Վարդան ալ ամս չորս (ՎԱՐ. 57) եւ Կիրակոս ամս երիս (ԿԻՐ. 23) կու տան նման միւսներուն, եւ հաւանաբար չորսի եւ երեքի տարբերութիւնը, պարզապէս Դ եւ Գ թուատառերու շփոթութեան պիտի վերագրուի։ Մենք, առանց ձեռուընիս ուրիշ փաստ մը ունենալու, պիտ չկարենանք խախտել Վարդի մարզպանութեան կարճատեւութիւնը, որուն մասին համամիտ են ամէն յիշատակագիրներ։ Իսկ Վարդին մարզպանութեան վերջանալուն նկատմամբ՝ Չամչեան կը գրէ, թէ Հայ նախարարներէ ամբաստանուեցաւ եւ Կաւատի հրամանով պաշտօնէն զրկուեցաւ, սակայն լուսանցքի մէջ յիշուած հինգ պատմիչներէն (ՉԱՄ. Բ. 236) եւ ոչ մէկը այդպիսի ակնարկ մը ունի, եւ պարզապէս Վարդի տեղ պարսիկի մը մարզպան անուանուելէն հանուած ենթադրական մակակաբերութիւն պիտի ըսուի։ Նոյնպէս ենթադրական կը կարծենք Վարդը պաշտօնազուրկ եղած ըսել Յունաց հետ բարեկամութեան կասկածի վրայ (ԱՍԼ. 225)։ Ըստ մեզ ոչինչ չ՚արգելուր կարծել, թէ Վարդի ալ տարիքը լեցուած էր, Վահանէ շատ տարբերութիւն չունենալուն, ուստի մահը չուշացաւ, եւ մարզպանութիւնն ալ պարսիկի տրուեցաւ, որովհետեւ հայ նախարարներու մէջ իր վրայ մտադրութիւն հրաւիրող մէկ մը չգտնուեցաւ։ Ըստ այսմ 510-ի ատենները Վարդի մարզպանութիւն վերջացած, եւ Բուրղան պարսիկը անոր տեղ անցած պիտի նշանակենք։ Կաւատի Յունաց դէմ պատերազմի սկսիլը կը դրուի 502-ին, եւ 503-ին Ամիդի առումը, եւ 506-ին Անաստաս կայսեր հետ հաշտութիւնը։ Մենք տեսանք որ Բաբգէնի թուղթերուն համաձայն, մինչեւ 508, Վարդ մարզպանութիւն կը վարէր, հետեւաբար յունապարսիկ պատերազմները չեն կրցած հայապարսիկ յարաբերութեանց վրայ ազդեցութիւն ունենալ։

« 343. Երկրորդ Թուղթը   |   345. Բաբգէնի Մահը »
© Gratun.org