Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Քրիստափոր Ա. Տիրառիջցի

355. Նախընթացն Ու Ժամանակը

Քրիստոփոր, որ Սահակ Ուղկեցիի յաջորդեց, Բագրեւանդ գաւառի Տիրառիջ գիւղէն էր (ՅՈՎ. 83), եւ իբր արժանաւոր ոք կոչուեցաւ կաթողիկոսութեան։ Ոչ միայն Պատմաբանին նստուցանեն յաթոռ հայրապետութեան խօսքը, նշանակալից իմաստ մը ունի, այլեւ Ասողիկ փիլիսոփայ կոչմամբ զայն կը պատուէ (ԱՍՈ. 82)։ Տիրառիջցին՝ Քրիստափոր Առաջին մակագրեցինք, ինչպէս որ արդէն բացատրած ենք Քրիստափոր Արծրունիին անգոյ եւ մտացածին անձ մը եղած ըլլալը ցուցնելով (§ 292), եւ այս եւսքանզեւս կը ճշմարտուի այն յիշատակներով, որք ասորական աղբիւրներէ քաղուած են եւ նշանաւոր գործունէութիւն մը կը վերագրեն Տիրառիջցիին, եւ կ՚արդարացնեն Թովմայէ յիշուած Քրիստափորին տրուած պանծալի աթոռակալութեան գովասանքը։ Միեւնոյն ատեն կը ճշգրտուին Թովմայի պատմած յարաբերութիւնները Ասորիներու հետ, միայն Պերոզի տեղ Խոսրովի անունը դնելու է, իբր ժամանակին իշխող արքայից արքայի (ԱՐԾ. 88), ինչ որ դժուարին ուղղութիւն մը չէ, նկատի ունենալով մեր պատմիչներուն սովորական դարձած՝ անուններու եւ թուականներու անճշդութիւնները։ Ճիշդը խօսելով, Թովմաս ալ նոր կաթողիկոս մը ստեղծած չէ, որովհետեւ ոչ անոր ժամանակը ցուցուած է, ոչ յաջորդութիւնը ճշդած, եւ ոչ ալ Արծրունի ըլլալը յիշած է, այլ միայն Պերոզի անունն է, որ Չամչեանի իբր հիմնաքար ծառայած է անգոյ կաթողիկոս մը ստեղծելու (ՉԱՄ. Բ. 182), եւ անկէ ետքը եկողներ՝ առանց հետազօտութեան միամիտ հետեւողութեամբ ընդունած են անոր ենթադրութիւնը։ Քրիստափորի կաթողիկոսութեան տեւողութիւնը պատմագիրներու եւ գաւազանագիրներու ստուար մեծամասնութեամբ 6 տարի նշանակուած է, ինչ որ մենք ալ կը պահենք, ընդհանրապէս ընդունուած ժամանակագրութեան համեմատ, կարեւորութիւն չտալով քանի մը հեղինակներու կողմէ նշանակուած 5 տարի տեւողութեան։ Համաձայն այդ գրութեան Քրիստոփորի տարիները պէտք է պատշաճեցուին 539-545 տարիներուն։ Ամբողջ միջոցը կը բովանդակուի Խոսրովի թագաւորութեան, Յուստինիանոսի կայրութեան, եւ Մժէժի մարզպանութեան միջոցին։ Ինչպէս ընտրութեան մանրամասնութիւնները կը պակսին, նոյնպէս պաշտօնին վերջաւորութեան կերպն ալ որոշուած չէ, եւ լռութեան հանդէպ բնական մահուան ենթադրութիւնն է, որ իբր ստոյգ կը ներկայանայ։ Բաբգէնի յաջորդներուն իրարու վրայ կարճատեւ պաշտօնավարութիւններն ալ հաւանական կը ցուցնեն, թէ բազմամեայ եւ ալեւոր անձնաւորութիւններ կը նախադասուէին հայրապետական ընտրութեան մէջ։ Իսկ ընտրութեանց ինչ կերպով կատարուիլը գաղտնիք մը կը մնայ պատմութեան առաջ, թէպէտ հայրապետներուն յաջորդութեան խնդիրի տեղի չտալը, ընկալեալ ձեւի մը գոյութիւնը կը հաւաստէ։

« 354. Կեանքն Ու Մահն   |   356. Պարսկաստանի Քրիստոնեայք »
© Gratun.org