Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Քրիստափոր Ա. Տիրառիջցի

357. Ասորիոյ Գործերը

Եթէ Թովմայի պատմութեան հետեւինք, Քրիստափոր նախ նամակով զգուշացուց Ասորեստանի եւ Խուժաստանի քրիստոնեաները, մի՛ խառնլ ընդ Նեստորականսն, ինչ որ գրեց նաեւ Դերջանի եւ Խաղտեաց եպիսկոպոսներուն, որ է ըսել յունական բաժինի Հայերուն։ Թովմաս Բարձումա, որ 535-էն Մծբինի աթոռը բարձրացած էր եւ Նեստորականութեան մեծ ջատագովն էր, Քրիստափորի նամակները ձեռք ձգելով, զայն Պարսից թագաւորին առջեւ ամբաստանեց, իբրեւ յորդորող զՅունաց թագաւորին խորհիլ հնազանդութիւն, բայց կ՚երեւի թէ չյաջողեցաւ, որովհետեւ պտտմիչն ալ հետեւանք մը չի յիշեր (ԱՐԾ. 88)։ Այդ պարագան, ինչպէս նաեւ Բարծումայի հանած հալածանքը, որ ուղղափառներուն վանքերը աւերելով եւ եկեղեցականները կոտորելով, զանոնք իր կողմը բռնադատել կ՚աշխատէր (ԿԼԷ. Ա. 227), ինչպէս ասորական աղբիւրներն ալ կը հաստատեն (ՅԱՐ. 127), Քրիստափորը յորդորեցին, գրութիւններով չգոհանալ, այլ անձամբ երթալ Պարսկաստան, արքունիքի առջեւ իսկութիւնը պարզել, ուղղափառութեան համար պետական պաշտպանութիւնը ապահովել, եւ ձեռնադրութիւններով եւ շինութիւններով ուղղափառ քրիստոնեաները յանձանձել եւ մխիթարել։ Քրիստոփորէ ձեռնադրութիւն ընդունողներու մէջ յանուանէ կը յիշուին Մար-Մաթայի մետրապոլիտ Գարմայ (ՅԱՐ. 1233), եւ Բեթ-Արաբի եպիսկոպոս Ախուդեմմէ (ՅԱՐ. 124), սակայն հարկաւ այսչափով չվերջացաւ, որովհետեւ ըսուած է, որ ամբողջ այն կողմերը Շիգարի եպիսկոպոս Կարիսէն զատ բնաւ վիճակաւոր եպիսկոպոս մնացած չէր (ՅԱՐ. 122), եւ անգամ մը որ Քրիստափոր գործին ձեռնարկած էր, զայն լրացնելէ առաջ ետ չէր դառնար։ Հայոց կաթողիկոսը Միջագետք եւ Ասորեստան եւ Պարսկաստան պտըտած ատենը, այն տեղեր գտնուող Հայերուն վրայ ալ հարկաւ պիտի տարածէր իր հոգածութիւնը, քան որ յայտնի է, թէ Հայ գործիչներ պակաս չէին այն կողմեր ուղղափառութեան պաշտպանութեան համար, մինչեւ իսկ մարտիրոսական վկայութիւն յանձն առնելով, ինչպէս Հայազգի Սարգիս մը եւ Հայաստանցի մեծ Թովմաս, որ յանուանէ յիշատակուած են (ՅԱՐ. 134)։ Դժբախտաբար ընդարձակ եւ մանրամասն տեղեկութիւններ մեզ կը պակսին Քրիստափորի կաթողիկոսութեան այդ պանծալի շրջանին վրայ, որով չենք կրնար ճշդել թէ որչափ ատեն եւ որ կողմեր տարածեց նա իր հովուական եւ առաքելական այցելութիւնը, որ այնչափ գեղեցիկ յիշակակ մը թողած է Ասորիներուն մէջ, որ մինչեւ ԺԱ. դար Մագիստրոսի օրով ալ կը յիշուէր (ՄԱԳ. 163), եւ որ առիթ ընծայած է Ասարիներուն զինքն ծագմամբ Ասորի կարծել (ՅԱՐ. 122), թէպէտ նորա Հայ ծագումը՝ գաւառին եւ գիւղին անուններովը աներկբայաբար հաստատուած է։ Ներուի մեզ աւելցնել, թէ իր բնիկ սահմաններէն դուրս ալ այդչափ աշխատութեան յանձնառու կաթողիկոս մը, հարկաւ շատ աւելի ըրած է իր հօտին համար, ուղղափառ վարդապետութիւնը պաշտպանած, եկեղեցական դասակարգելու վրայ հսկած, եկեղեցւոյ պայծառութեան աշխատած, եւ ժողովուրդին վրայ հայրական եւ հովուական հոգածութիւն տարածած։ Այլ, աւա՜ղ, որ պատմական աղբիւրներուն պակասութիւնը, կը պարտաւորէ մեզ պատճառաբանել մակաբերութիւններով գոհանալ, եւ իբրեւ կնիք կրկնել իրեն տրուած փիլիսոփայ պատուանունը (ԱՍՈ. 82), եւ պանծալի կաթողիկոսութեան գովեստը (ԱՐԾ. 88)։

« 356. Պարսկաստանի Քրիստոնեայք   |   358. Ժամանակն Ու Գործերը »
© Gratun.org