Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1129. Դաւանական Գրուած Մը

Այս տեղ պէտք կը կարծենք յառաջ բերել Տիմանջ լիկաթին կամ պապական նուիրակին պաշտօնին մասին գրութիւն մը, զոր կը գտնենք հին հաւաքածոյին մէջ (ԹՂԹ 503), Վարդանէ պատրաստուած, եւ Կոստանդին կաթողիկոսի կողմէ Հեթումի զրկուագ, իբրեւ պատասխանի թղթին որ ի պապէն Հռոմայ բերաւ առ թագաւորն Հայոց Հեթում (ԹՂԹ 504-508), որ Տիմանջի ձեռքով բերուած կըսուի 1248-ին (ԹՂԹ 503), իբրեւ հիմնադիր միաբանութեան։ Նամակին սկիզբը հեգնաբար կը յիշուի, թէ պապը նուիրակ յղած է գտանել զմեզ, այսինքն հաւատքի բերել, մինչ 1248 տարիներ են կըսէ գտանելոյն մերոյ ի Տեառնէ, այսինքն քրիստոնէութիւն ընդունելնուս։ Այդ տարեթիւը գործածական Քրիստոսի թուականը պիտի ըլլայ, եւ այս պատճառով հարկ զգացինք Տիմանջի գալուն ՈՂԷ թուականը (ԹՂԹ 505) ՈՂԷ կարդալ, եւ Կիլիկիա եկած եւ պապին գիրը բերած ըսել։ Պապական նամակին մասին համարձակ կը յայտարարուի թէ յայս գիրս գտաք հնգետասան սխալ եւ անընդունակ բան, որոնք կարդաւ յառաջ կը բերուին եւ կը հերքուին։ Այս 15 կէտերն են, 1 Հռոմայ աթոռն միայն ունի իշխանութիւն կապելոյ եւ արձակելոյ։ 2 Հոգին ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղխի։ 3 Երկու բնութիւն են ի մարդն։ 4 Միշտ նոր ստեղծածին հոգիք հանապազօր։ 5 Մարիամ կին եւ կոյս է գրել, եւ ոչ երբեք Աստուածածին է յիշել։ 6 թէ Բանն եղեւ հաւասար հօր։ 7 թէ Եղեւ մարդ որով փոքր է քան զՀայր։ 8 Երկու բնութիւն եւ երկու կամք Քրիստոսի։ 9 Քրիստոս զարդարսն միայն եհան ի դժոխաց։ 10 Յետ յարութեան առաւել փառաւորեցաւ մարմինն Տեառն։ 11 Քահանայն մկրտէ եւ եպիսկոպոսն միւռոնէ։ 12 Մոռացեալ են յեօթն քահանայագործութենէն զմիւռոն օրհնելն։ 13 Զերրորդ եւ զչորրորդ ամուսնաւորսն օրինաւորք են գրել։ 14 Գրեր են յառաջ քան զօրն դատաստանի առնուլ զվարձ արդարոց եւ անապաշխար մեռելոցն մտնել ի բիրկաթօր։ 15 Որք ընդ հրեշտակս եւ որք ի բիրկաթօրն միապէս փառաւորին (ԹՂԹ 504-508)։ Մեր նպատակը չէ այդ կէտերը քննել, զորս միայն իբր տեղեկութիւն քաղեցինք, այլ բաւական կը սեպենք դիտել տալ, թէ որչափ հեռու են կաթողիկոսն ալ եւ վարդապետն ալ հռոմէադաւան վարդապետութենէ, եւ թէ ինչպէս կը հերքեն այն կէտերը, որոնք Հռոմէ պահանջուէր են, իբրեւ էական դաւանութեան կէտեր։ Գիրին մէջ ըսուած է թէ այս վարդապետութիւնները ոչ Պետրոսի են, ոչ Սեղբեստրոսի, ոչ Կեդեստինոսի, եւ ոչ Յուլիոսի, զորս Հայոց եկեղեցին ուղղափառ կընդունի, ապա թէ ոչ, կըսեն, զիրեանց արուեստակեալ առասպելոյն իսկի չընդունիմք։ Եթէ, կը յարեն, Հայերու վրայ գութ ու սէր ունին, ահա վեցհարիւր եւ քսան գաւառ են Հայք յԵրզնկեայ ի վեր, եւ կան որ աւեր են, եւ կամ որ ի ծառայութեան թէ կու ցաւին ընդ Հայոց, թող երթան ազատեն (ԹՂԹ 509)։ Ռամկօրէն լեզուն պէտք չէ միտքերը շփոթէ, զի գրուածը Հեթումի ուղղուած մտերմական գիր մըն է, եւ ոչ պաշտօնական վաւերագիրը։ Իսկ մեր տեսութեամբ մտերմական գրուածներ աւելի զօրաւոր են իւրաքանչիւրին ներքին համոզումը իմանալու համար, քան պաշտօնական գրութիւններ։

« 1128. Հոգւոյն Սրբոյ Խնդիրը   |   1130. Հայոց Կարծիքը »
© Gratun.org