Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Յովհաննէս Բ. Գաբեղեան

379. Շարժումն Ու Փախուստը

Հայաստանի անդորրութիւնը վրդովուած էր 564-էն ետքը, յորմէհետէ Սուրէն մարզպան փոխած էր իր նախորդներուն պահած հաշտարար ընթացքը, հակառակ նոյնիսկ Խոսրով թագաւորին կանխաւ տուած հրահանգներուն։ Բայց թէ ինչու Խոսրով, Սուրէնի կառավարութեան կերպն ալ տեսնելով, տակաւին զայն պաշտօնի վրայ կը պահէր, պատմութենէ բացատրուած չէ։ Սուրէնեանց գրդաստանին ազդեցիկ դիրքը, գուցէ եւս պահանջկոտ կերպը, կը ստիպէր Խոսրովը զայն իր կեդրոնէն հեռու պահել եւ անոր գործելու ազատութիւն թողուլ։ Սուրէն համարձակութիւն ստացաւ ուզածին պէս գործելու, իսկ Հայեր կողմէն հարստահարութիւննր եւ բռնութիւններ, միւս կողմէն կրակապաշտութեան համար բռնադատութիւննր, ձեռքի տակէն ընդհանուր շարժում մը կը պատրաստէին։ Համբերութեան չափը լրացաւ, երբ Սուրէն մարզպան սպաննել տուաւ նախարարներուն գլխաւորներէն Մանուէլ Մամիկոնեանը, Վասակի որդին, եւ Վարդ մարզպանին թոռը։ Այս եղեռնը տեղի ունեցաւ Խոսրովի 41-րդ տարին արգեի 22-ին, որ է 571 թուականի Փետրուոարի 23-ին, թստ շարժական տոմարի, եւ ոչ Մարտ 30-ին, ինչպէս հաշուած են ոմանք, հաստատուն տոմարի հետեւելով (ՉԱՄ. Բ 284)։ Ասողիկ ալ կը յիշէ Փետրուարը առանց ամսաթիւի (ԱՍՈ. 85)։ Վրէժխնդրութեան ոգին վարդցաւ Մանուէլի եղբօր՝ Վարդանի սիրտը, Մամիկոնեանց սեփական նախանձայուզութեան եւ արիութեան արժանաւոր ժառանգ մը։ Գունդ մը կազմեց անմիջապէս, եւ Սուրէն մարզպանը յանկարծակիի բերելով սուսերահար սպաննեց, ապստամբութեան դրօշը պարզեց, նախարարական գունդերը գործի հրաւիրեց, եւ հայագունդ բանակին դլուխը անցնելով, Դուին քաղաքը գրաւեց, Պարսիկ գունդերը հալածեց, եւ իշխանութեան տէր կանգնեցաւ։ Յովհան կաթողիկոս միացաւ Վարդանի շարժումին, եւ անգամ մըն ալ գործի գլուխ գտնուեցան Վարդան ու Յովհանմը, ինչպէս եղած էին երբեմն Վահան ու Յովհան մը (§ 309), եւ Պարսիկներէն համբարանոցի վերածուած եկեղեցին իսկ այրեց (ՍԵԲ. 48)։ Խորհած էին կանխաւ Բիւզանդական կայսրութեան ալ դիմեզ, եւ Յուստինոս Բ. յօժարակամ յանձնառու եղած էր Հայերը պաշտպանել, ամբողջ Հայսատանն ու Վրաստանը իր կայսրութեան կցելու ակնկալութեամբ։ Վարդան քաջալերուած գործի սկսաւ իր հայագունդ բանակով։ Նախ Վշնասպ զօրավար մը ստիպեց ձեռնունայն ետ դառնալ, եւ յետոյ Միհրան Միհրեւանդակ զօրավարը վանեց, Խաղամախի ճակատամարտին մէ (ՍԵԲ. 49), աղօթքի սուրբ հայրապետին (ՎԱՐ. 57), այլ պէտք է անոր յաջորդին Յովհանի անունը կարդալ, ժամանկագրութիւնը ուղղելով։ Շարժումը շարունակելու համար Հայեր օգնութեան պէտք ունէին, մինչ Յոյներ կը դանդաղէին, իսկ Պարսիկներ ահեղ զօրութեամբ կ՚արշաւէին Միջագետք եւ Ասորիք եկ Հայաստան։ Երբոր անոնք սկսան յաջողիլ, Յովհան ու Վարդան պարտաւորւուեցան Հայաստանէ խոյս տալ, եւ Կոստանդնուպոլիս ապաւինիլ, կայսր օգնութեամբ դառնալու եւ Պարսիկները վանելու ակնկալութեամբ։ Այդ նպատակով Յովհան ու Վարդան չուզեցին Յոյներու հետ կրօնական խնդիր յուզել, եւ առանց այս ու այն դաւանութեան խօսքն ընելու, իբրեւ թէ մէջերնին խնդիր եղած չըլլար, ըագաւորին հետ հաղորդեցան ըսստ օրինաց՝ Ս. Սովիայի նորաշէն մայր եկեղեցւոյն մէջ, եւ այս պատճառով այն դուռը ուսկից Հայերը եկեղեցին մտած են՝ Դուռն Հայոց կոչուեցաւ, եւ այնպէս ալ մինչեւ ցայսօր կոչի, կը գրէ Ասողիկ (ԱՍՈ. 86)։ Յոյն պատմիչը կը կարծէ թէ կաթողիկոսն այդ հաղորդակցութիւնը միամտութեամբ ըրած ըլլայ (ՅԱՐ. 113), սակայն յայտնի է թէ կեղծեալ միամտութիւն էր Յոյները շահելու եւ ակնկալեալ օգնութիւնը գտնելու համար (§ 57)։ Հայերուն Կոստանդնուպոլիս հասնիլը, պէտք է նշանակել 571-ին սկիզբները։

« 378. Զանազան Գործեր   |   380. Յովհաննէսի Մահը »
© Gratun.org