Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Մովսէս Բ․ Եղիվարդեցի

383. Տոմարական Խնդիրը

Քաղաքական գործերու եւ անոնց յարակից հայրապետական գործունէութեան չանցած, հարկ կը կեպենք տոմարի նորոգութեան եւ Հայոց թուականին խնդիրը բացատրել, եւ պարզել հին յիշատակներուն մէջ գտնուած տարբերութիւնները։ Տոմարական գործողութիւնը այնպիսի հաստատուն կերպով կապուած է Մովսէսի անունին հետ, որ անհնար է զայն անկէ զատել եւ ուրիշ հայրապետի մը անունին հետ միացնել, թէպէտեւ աստ եւ անդ Ներսէսի եւ Յովհաննէսի անունները տուողներ ալ գտնուին։ Միւս կողմէն աներկբայ է, թէ տոմարի խառնակութեան պատճառը առաջ եկաւ Անդրէասի երկերիւրեակին սպառելէն 552-ին, եւ զատկական հաշիւներուն այլեւս Անդրէասեան շրջանին չհամապատասխանելէն։ Այդ եղելութիւնը մենք ալ յիշեցինք իր կարգին, եւ ըսինք թէ առժամեայ կարգադրութիւն եղաւ զատկական տօնին համար, իննեւտասներեակի կարգին հետեւելով, առանց շրջանի ցուցակ ունենալու (§ 373)։ Բայց այս շփոթութիւնը Հայոց յատուկ բան մը չէր, եւ ընդհանուր էր բոլոր կայսրութեան եկեղեցիներուն, որոնց Հայերը հետեւողներն էին, իրենց համար յատուկ զատկական կամ քրիստոնէական տոմար մը չունենալով։ Նոր շրջան մը կազմելու եւ նոր զատկական ցուցակ ունենալու պէտքը աւելի փութաջան կերպով աշխատցուց Աղեքսանդրիոյ գիտունները, որք ժամանակին առաջնակարգ դիրք ունէին, եւ վերջապէս Անդրէասեան շրջանին լրանալէն ինը տարի ետքը 561-ին, զանազան կողմերէ հաւաքուած 36 գիտուններու ժողով մը, Էաս Աղեքսանդրացիի նախագահութեամբ, կազմեց հինգհարիւրեակը կամ Էասեան շրջանը, որ է 532 տարիներու շրջան մը, ուսկից ետքը Զատկի օրերը նորէն շրջանին գլուխը կը դառնան եւ նոյն կարգով կը շարունակեն։ Հինգհարիւրեակի կազմութեան գաղափարը աենապարզ է։ Զատկի օրը երկու տարրներով կ՛որոշուի, մէյ մը լուսնին լրման օրը եւ մէյ մըն ալ շաբաթուան օրը, քանի որ կանոն է հարկաւ Կիրակի օր տօնել, եւ ոչ թէ որեւէ օր՝ որ լուսինը կը լրանայ, ինչպէս էր եւ է հրէական օրէնքը։ Լուսնի օրերը կը ցուցուին վերադիրներով, որոնց շրջանը 19-ը թիւ կը պարունակէ, եւ իննեւտասներեակ կը կոչուի. իսկ շաբաթու օրերը կը ցուցուին եօթներեակներով, որոնց շրջանը 28 թիւ կը պարունակէ։ Արդ պէտք էր այնպիսի մեծ թիւ մը ունենալ՝ որ թէ 19-ի եւ թէ 28-ի հաւասարապէս բաժանելի ըլլար, որպէսզի երկու շրջաններն ալ կարենային մէկտեղ սկսիլ եւ մէկտեղ վերջանալ։ Իսկ այս նպատակին ծառայող ուրիշ թիւ չէր կրնար գտոնւիլ, բայց եթէ 19-ին եւ 28-ին իրարու հետ բազմապատկութեան արտադրեալը՝ որ է 532, եւ այսպէս կազմուեցաւ հինգհարիւրեակի կամ 532 տարիներու շրջանը։ Աղեքսանդրիոյ Էասեան շրջանին կազմութիւնը կայսեր ներկայացուելուն վրայ, Բիւզանդական հայրապետութիւնն ալ զբաղեցաւ նոյն խնդիրով, եւ իր գիտուններուն խումբը Իրիոն Բիւզանդացւոյ նախագահութեամբ, որչափ ալ ընդունեցաւ 532 տարիներու շրջանը, բայց լուսնոյ լրումներուն հաշուոյն մէջ չորս տեղ մանր տարբերութիւն մը մուծեց, որով լոկսնոյ լրումը փոխանակ Կիրակիին սկիզբը իյնալու, շաբաթ օրուան վերջը կը մնար, եւ այսպէս հնար կ՚ըլլար յաջորդ Կիրակի օրը Զատիկ տօնել, եւ ոչ 7 օր յետաձգել ինչպէս ըրած էր Էասեան հաշիւը (ԿԻՐ. 25)։ Շրջանին այդ 4 տարիներն են ծռազատիկ կոչուածները, յորս Էասեան Զատիկը Ապրիլ 13-ին նշանակուած է, իսկ Իրիոնեանը Ապրիլ 6-ին, որուն համար ալ ըսուած է թէ Իրիոն պատառեաց զկանոն զատկին (ՍԱՄ. 75)։ Այդ ծռութիւնը շուտ ալ տեղի ունեցաւ, վասնզի յետ ութ ամի երեւցաւ եղծումն իրացն (ԿԻՐ. 25), այսինքն է Էասի 561-ին կազմած շրջանէն 8 տարի ետքը,իրօք ալ 570-ին ճշմարտուած է այդ տարբերութիւնը կամ առաջին ծռազատիկը։

« 382. Ժամանակն Եւ Տարիները   |   384. Տոմարի Նորոգութիւնը »
© Gratun.org