Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1130. Հայոց Կարծիքը

Մերազգի հռոմէադաւան համարձակ կը յայտարարեն այդ առթիւ, թէ Հայեր ըստ ամենայնի համակերպեցան Հռոմի վարդապետութեան, եւ ընդունեցան եւ յՈրդւոյ յաւելուածը հանգանակին մէջ (ՉԱՄ Դ 236)։ Սակայն բոլորովին տարբեր է Հայերուն տեսութիւնը, ինչպէս քննական հետազօտութեանց արդիւնքը կը ցուցնէ։ Բոլոր խնդիրը աւետարանի երկու խօսքերը. Որ ի Հօրէ ելանէ (ՅՈՎ.ԺԵ.26), եւ Յիմմէ անտի առնու (ՅՈՎ.ԺԶ.15), իրարու հետ կապակցելու վրայ է։ Ասկէ կը ծագին, ելանել, ծնանիլ, բղխիլ, եւ առնուլ ըսուած առընչութիւններուն տարբերութիւնները։ Ելանել ընդհանուր իմաստով կառնուի, իսկ ծնանիլ՝ Որդւոյ առ Հայր, բղխիլ՝ Հոգւոյն առ Հայր, եւ առնուլ՝ Հոգւոյն առ Որդի՝ առնչութիւններուն կը պատշաճեցուին, քանի որ Երրորդութեան գաղափարը բացատրելու համար պէտք է իւրաքանչիւր առնչութեան առանձնայատկութիւնը ճշդել, եւ երկու նոյնեւնմաններ չընդունիլ, կամ որ նոյն է, առնչութիւնները չշփոթել։ Դարձեալ պէտք է էութեան խնդիրը տարբերել ելման խնդիրներէն, զի եթէ երից անձանց մէջ էութեան տարբերութիւն դնել անհնարին է, ելման տարբերութիւն դնել անհրաժեշտ է, առանց որուն երեքանձնեայ դրութիւնը կը ջնջուէր։ Ըստ այսմ Լուսաւորիչի հռչակաւոր դարձած բացատրութիւնը, Հոգի ի նոցունց ի նոսին (ԱԳԹ 181), պարզապէս էութեան մասին կիմացուի, կամ առ առաւելն ընդհանուր ելման իմաստն ունի, քանի որ նոյն Լուսաւորիչ ստէպ կը կրկնէ, թէ Հայրն է բղխումն Հոգւոյն Սրբոյ (ՅԱՃ.3)։ Ըստ այսմ շատ տարբեր են էութիւն, եւ ելումն, եւ բղխումն, եւ Հայերն ալ կը զատեն այդ բացատրութիւնները եկեղեցական գրութեանց մէջ, եւ երբ կը դաւանին Հոգին բղխումն Հօր անքննաբար, առող յՈրդւոյ անճառաբար (ՇԱՐ.393), երբեք բղխումն ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ չեն իմանար։ Այդ տարբերութիւնը Արեւելեան վարդապետներուն գրութեանց մէջ ալ շեշտուած կը գտնենք։ Կիրակոս կը գրէ Համարձակ արժան է քարոզել զՀոգի ելեալ եւ յՈրդւոյ երեւեալ (ԿԻՐ.189), եւ Հոգին ճանչնալ, բղխումն ի Հօրէ եւ երեւումն յՈրդւոյ (ԿԻՐ.190)։ Վանական ալ երբ հոգւոյն աստուածութիւնը կը պաշտպանէ, Հօր եւ Որդւոյն հետ առնչութիւնները կը տարբերէ, եւ Հոգւոյն հաւասար կերպով ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղխումը չհաստատէր, եւ իր միտքը կը պարզէ սա խօսքերով, Հայր անծին ասի՝ զի յումեքէ, եւ Որդին ծնեալ՝ զի ի Հօրէ, եւ Հոգի ոչ ասի Որդի կամ ծնեալ՝ զի մի երկու եղբարք թուեսցին, եւ ոչ երկուորի ընդ Որդւոյ՝ զի մի դուստր կարծեցի, եւ ոչ յՈրդւոյ միայն՝ զի մի թոռն համարիցի (ԿԻՐ 196)։ Հետեւաբար Հայերը երբ Հոգւոյն համար յՈրդւոյ առնչութիւն մը կընդունին, եւ ըստ այնմ իրենց միտքը կը յայտնեն Լատիններէն եկած հարցումին մասին, երբեք ի Հօրէ եւ յՈրդւոյն բղխումը՝ ընդունած չեն ըլլար, եւս առաւել եւ յՈրդւոյ յաւելուածին հաւանած չեն ըլլար, եւ Լատիններուն համակերպած չեն կրնար ըսուիլ։ Այլ միջսահման բացատրութեամբ, եւ ճարտար դարձուածով մը Լատիններուն հակառակած երեւնալ չեն ուզեր, որպէս զի բարեկամական յարաբերութիւնները չխանգարեն։ Միւս կողմէն Յոյներէն ալ զատուած չեն ըլլար, քանի որ ոչ եւ յՈրդւոյ յաւելուածին հաւանած, եւ ոչ ալ զայն հանգանակին մէջ ընդունած կըլլան։ Վարդան քննեցին զդաւանութիւն կըսէ (ՎԱՐ.148), եւ Հռոմի պատասխան տրուած ըլլալը չի գիտեր, իսկ Կիրակոս երբ կը գրէ, թէ զայս պատասխանեցաք թղթոյն Արեւմտից (ԿԻՐ.189) իրենց կողմէ կաթողիկոսին գրուած պատասխանը կիմանայ, եւ ոչ կաթողիկոսին կողմէ Հռոմի տրուած պատասխանը, որ կերեւի բնաւ տրուած չէ, զի ոչ մեր պատմագիրք կը յիշեն, եւ ոչ պապական գրութեանց կարգին կը գտնուի, եւ ոչ ալ Մխիթար կաթողիկոս՝ պատասխան տրուած ըլլալը կը գրէ (ՉԱՄ Գ 239), ուստի նորերուն ըստ այնմ ետուն պատասխանի Հռոմայեցւոց խօսքը (ՉԱՄ Գ 239), կամ առանց ընդդիմանալու սիրոյ թուղթ գրեց ըսելը (ՄՈՎ 217), պատմական հաստատութիւն չունին։

« 1129. Դաւանական Գրուած Մը   |   1131. Յարաբերական Կացութիւն »
© Gratun.org