Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Մովսէս Բ․ Եղիվարդեցի

392. Մովսէսի Կացութիւնը

Որչափա ալ մեր յառաջ բերած եղելութիւնները աւելի քաղաքական գոյն ունին, սակայն եկեղեցական պարագաներու հետ կապակցեալ են, քանի որ Յունաց եւ Հայոց մէջ տիրող երկպառակութեանց հիմնական պատճառը Քաղկեդոնի դաւանական հիմնական պատճառը Քաղկեդոնի դաւանակն խնդիրն էր։ Հայաստան եղող Յոյներուն ծանր էր որ Հայեր իրենցմէ, իբր հերձուածողներէ կը խորշէին, իսկ Հայերուն համար ալ անտանելի էր որ Յոյներ զիրենք գաւանափուխութեան կը բռնադատէին, եւ ասկէ կը թագէին անընդհատ խլրտումները։ Մօրիկի յաջողութեանց հետեւանքը այն կ՚ըլլայ, որ հրաման ելանէ դարձեալ ի կայսերէն վերստին քարոզել զժողովն Քաղկեդոնի յամենայն եկեղեցիս Հայսատան երկրի (ՍԵԲ. 87), ինչ որ հարկաւ երկիրը հանդարտելու եւ ժողովուրդը շահելու միջոց չէր։ Յոյները իրենց յարձակումներուն եւ Պարսից օգնութեան երթալնուն առթիւ, մինչեւ իսկ համարձակած էին, որ սպասք ամենայ նեկեղեցւոյն որ ի Դըւնի Սրբոյն Գրիգորի, այսինքն է հայրահետական կաթողիկէին գանձերը, տեղէն վերցուին եւ տարուին զետեղուին տ Կարնոյ քաղաքի, որ պատերազմական շփոթութիւններու ժամանկ, Յովհան Բագարանցիի սովորական բնակավայրն եղած էր, իբր ամրացեալ եւ ապահով քաղաք (ՍԵԲ. 87)։ Դիւրին է մտածել թէ որպիսի դժուարութեանց եւ հրապուրանաց եւ բռնադատութեանց ներքեւ կը գտնուէր Մովսէս, ցորչափ Մօրիկ զօրաւոր դիրք մը կազմեր էր Խոսրովի շնորհապարտ գործակցութեամբ։ Հրապուրանք կամ լաւ եւս բռնադատութիւնք կը շարունակէին անընդհատ, բայց Մովսէս ամենեւին ոչ լինէր ի նոսա հուպ (ՍԵԲ. 87) եւ կը մերժէր անցնել ընդ գետն Ազատ, ուտել ի պատարագի զեփեալն ի փռան եւ ըմպել զջերմ բաժակն (ԱԿԻ. 120)։ Այս լակոնիկ բացատրութիւնը բաւական է Մովսէսի ուղղութիւնն ու հաստատամտութիւնը ցուցնելու։ Դուինի մէջ, ուր էր հայրապետանոցը, կը շարունակէր Պարսից կառավարութիւնը մարզպաններու ձեռօք, որոնց լոկ անունները միայն կը գտնենք յիշուած, եւ են՝ Վնդատական, Խորական կամ Նիխորական, Մերկուտ կամ Մերկբուան, Յազդէն, Բուդմահ եւ Հոյիման կամ Յեման (ՍԵԲ. 60 եւ 112)։ Անուններու շատութիւնն իսկ կը ցուցնէ թէ շուտ շուտ կը փոփոխուէին, առանց նշանաւոր գործունէութիւն մը ունենալու։ Այդ Պարսիկ մարզպաններուն անունները ունինք Սեբէոսէ, որ աւելի ճշգրտապատում գրող է։ Իսկ հետագաներ Հայ մարզպաններ կը դնեն այդ միջոցին։ Մամիկոնեան պատմիչը կը յիշէ Մուշեղի Խոսրոէ մարզպան հաստատուիլը եւ թէ այժ պաշտօնին վրայ էր մինչեւ Որմիզդի սպանութիւնը (ՄԱՄ. 13)։ Իսկ Ասողիկ կը գրէ թէ Սուրէն մարզպանի Վարդան Մամիկոնեանէ սպանուելէն ետքը, Խոսրով ոչ եւս պարսիկ մարզպան առաքէր ի հայս, եւ թէ Դաւիթ Սահառունի 30 տարի վարեց այն պաշտօնը (ԱՍՈ. 87), որ 52-էն կը հասնի 602-ին։ Այլ մենք չենք հականիր Սեբէոսի տուած պարսիկ մարզպաններուն անունները ջնջել, եւ Մամիկոնեանն ու Ասողիկն ալ ստած չըլլալու համար, կը դիտենք թէ Մուշեղ ալ Դաւիթի նման պարզապէս կալաւ զհազարապետութիւնն Հայոց (ԱՍՈ. 87), որ մարզպանութենէ տարբեր պաշտօն է, եւ Հայ հազարապետ մը միշտ գտնուած է մարզպաններուն մօտ։ Իսկ Յունական բաժինին կառավարութիւնը Մօրիկի կարգադրութեամբ բազմաթիւ գաւառներու բանւած էր, որք էին Առաջին Հայք՝ գաւառագլուխ Մելիտինէ, Երկրորդ Հայք՝ գաւառագլուխ Սեբաստիա, Երրորդ Հայք՝ գաւառադլուխ Կեսարիա, Չորրորդ Հայք՝ գաւառագլուխ Նփրկերտ, Մեծ Հայք Հիւսիսային՝ գաւառագլուխ Տրապիզոն, Մեծ Հայք Արեւելեան՝ գաւառագլուխ Թէոդոսուպոլիս, Մեծ Հայք Հարաւային՝ Բասէնէն Ասորեստան, Խորագոյն Հայք՝ Արարատի կողմրը (ՅՈՎ. 88)։ Այս բաժանմունքներուն անունները կը տարբերէին հին անուններէն (ՅՈՎ. 89), բայց այս կերպով աւելի ընդարձակութիւն կը ստանար Հայաստան կոչուած աշխարհը, գուցէ այս ալ Մօրիկին Հայ լինելուն հետեւանք էր։ Այս ամէն գաւառներուն վրայ կայսերական մեծ պաշտօնեայ մը կար, եւ Հայ նախարար մըն ալ հայագունդին հրամանատար։ Վերջին անգամ այնդ պաշտօններու վրայ տեսանք Հերակլ ստրատելատը եւ Համազասպ Մամիկոնեա (§ 391)։ Այդ եղելւոթիւնները, զորս պատմեցինք, պէտք է նշանակել Խոսրովի առաջին տարիներուն մէջ, 590-է մինչեւ 594 թուականը։

« 391. Մօրիկ և Խոսրով   |   393. Նախարարաց Գործերը »
© Gratun.org