Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Մովսէս Բ․ Եղիվարդեցի

406. Երկրորդ Նամակը

Մովսէս Ցուրտաւացին միշտ Յովհաննավանք կը մնայ, եւ չի մտաբերեր Դըւին երթալ եւ անձամբ իր խնդիրը յուզել, եւ պարտաւորեալ նորէն նամակագրութեան կը դիմէ։ Ընդունած է Վրթանէսի պատասխանը, տեսած է անոր Ցուրտաւացիներուն ղրկած գիրը, եւ վստահութիւն ստացած է իր վիճակային Հայերուն հաստատամտութեանը վրայ, ու այս անգամ կը մտածէ Կիւրիոնի վրայ ազգեցութիւն բանեցնել։ Կը խնդրէ Վրթանէսի որ ուղղակի գիր մը գրէ Կիւրոնի, գիր մըն ալ Ատրներսէհ բդեշխին եւ անոր ազգակից Վահան եւ Բրղմիհր իշխաններուն, եւ գիր մըն ալ Պետրոս եպիսկոպոսին։ Կը յանձնարարէ որ այս թուղծերը կաթողիկոսարանի պաշտօնեայի մը ձեռքով յղուին, եւ Վրթանէսի կը յանձնարարէ՝ թէ ի հարկին ձեզ պիտի երթալ, թող չի լինիք աշխատ (ԹՂԹ. 133)։ Վրթանէս սիրով կը կատարէ Մովսէսի առաջարկները, այլ միակ գիր մը կ՚ուղղէ Կիւրիոնի եւ Ատրներսէհի եւ իշխաններուն, ուր կը յիշէ Մովսէս կաթողիկոսի գրած թուղթը (§ 397), եւ Լուսաւորչի ժամանակէն հաստատուած երկուց աշխարհաց յանգանգիտող հաւատքը, եւ կը յորդորէ պահել հին դաւանութիւնը, եւ զգուշանալ Քաղկեդոնի նորոգաձեւութիւնէն։ Մինչեւ իսկ կ՚առաջարկէ, որ երկու կողմերու իշխանները համաձայնին ժողով հրաւիրել, ուր ինքն ալ կու գայ, եւ բերանացի բացատրութիւններով խնդիրը կը վերջանայ (ԹՂԹ. 138)։ Գիր մըն ալ առանձինն կը գրէ Պետրոս եպիսկոպոսին, յաձնարարելով որ հոգ տանի, որպէսզի Մովսէս սրբասէր եպիսկոպոս, որ ճշմարիտ հակատոյ նախանճաւոր է, ի տեղի իւր դարձցի, եւ անոր ալ կը կծրկնէ երկու կողմանց իշխաններու համաձայնութեամբ ժողով գումարելու առաջարկը (ԹՂԹ. 136)։ Այս Պետրոս եպիսկոպոսի համար կը գտնենք թէ ի նոցանէ էր ագգաւ եւ աշխարհաւ (ՈՒԽ. Բ. 46), իբր զի էր ի Վրաց աշխարհէն։ Նա էր որ առաջին անգամ Կիւրիոնի Էջմիածինէ Տփղիս երթալուն ալ ընկերացած էր (ՈՒԽ. Բ. 46)։ Այդ պարագաներէ կը հետեւի թէ Պետրոս ոչ միայն ուղղամիտ եւ Մովսէսի համամիտ էր, այլեւ Վրաց կաթողիկոսարանանին մէջ ազդեցիկ եւ նախաթոռ գիրք մը ունեցած ըլլալը կը յայտնուի։ Վրթանէս այս գիրերը յղելէն տքը Մովսէսի ալ կը պատասխանէ, թէ իր պաշտօնեաներէն մէկը յղել դժուար եղաւ, եւ գիրերը Մովսէսի թղթաբերին յանձնեց որ տանի։ Իսկ իր Տփղիս երթալուն համար կ՚ըսէ, թէ պէտք է նախապէս երկու կողմերու իշխանները համաձայնին ժողով գումարել (ԹՂԹ. 135)։ Կիւրիոն շատ կոշտ վարուեցաւ Վրթանէսի հանդէպ։ Նախ չուզեց իսկ անոր գիրը ձեռք առնել եւ կարդալ, եւ երբ վերջ ի վերջոյ հաւանեցաւ կարդալ տալ եւ լսել, տեսնելով որ Վրթանէս ուղղափառութեան դաս կու տայ, բարկութեամբ կը պատասխանէ, թէ Երուսաղէմի աթոռին կը ղրկեմ այդ գիրը, թող այն վճռէ ուղղափառութիւնը։ Այս կ՚ըսէր, որովհետեւ Հայեր սովոր էին Աղեքսանդրիոյ եւ Երուսաղէմի աթոռներուն առաջին դաւանութիւնը պնդել, իսկ Կիւրոն Երուսաղէմի կը յիշէր, որովհետեւ Յոբնաղ վերջէն բռնադատութեամբ հպատակած էր քաղկեդոնական դաւանութեան։ Կիւրիոն խաբանեց ոչ միայն զիւրն եւ զիշխանացն պատասխանի, այլ եւ զՊետրոսին, բայց Ուխտանէս կը կասկածի, թէ անոր գրածը՝ Գիրք Թղթոցին անցնելու ոչ արժանի եւ պաշտշաճ համարեալ, կորած ըլլայ (ՈՒԽ. Բ. 46)։ Սակայն հաւանականգոյն կ՚երեւի գրած չըլլալը, վասնզի Վրթանէս ազատ արանց ոմանց, հաւանաբար ՎԱհան եւ Բրզմիհր իշխաներուն, գրած ըլլալը կը յիշէ (ԹՂԹ. 141), այլ Կիւրիոնի գրած ըլլալը չի յիշեր։ մենք կը կարծենք թէ Պետրոսն ալ լուռ կեցած չէ, եւ ողորմելիս Պետրոս ստորագրութեամբ՝ հաւատարմագունի եւ իմաստնագունի եւ աստուածասիրագունի եղբօր ուղղած գիրը (ԹՂԹ. 99-107) Պատրոս Վրացիէն Վրթանէս տեղապահի գրուած է, իր միտքը հակաստելու համար։ Տփղիսի մէջ տեղի ունեցած եղելութեանց լուրը բերած է Մովսէսի թղթաբերը, զորս սա կը յիշէ Վրթանէսի գրած երրորդ գիրին մէջ (ԹՂԹ. 140)։ Իսկ ազատ արանց Վրթանէսի գրածին մէջ ըսուած է, որ Մովսէս եթէ կամք են, եկեսցէ կաթողիկոսիսի հնազանդ լիցի, եւ զիւր տեղի կալցի (ԹՂԹ. 141)։ Այսպէս Վրաց կաթողիկոսարանը եւսքանզեւս կը պնդէր իր ուղղութիւնը, իսկ Երուսաղէմէ կարծիք հարցնելու խօսքը, լոկ ճոռոմաբանութիւն մը եղած կը տեսնուի, եւ ոչ իրական կամք կամ եղելութիւն մը։ Վրթանէսի կողմէն Մովսէսի գրուած երրորդ թուղթը Ուխտանէսի մէջ երկուքի բաժնուած է (ՈՒԽ. 49 եւ 50), մինչ Գիրք Թղթոցը երկուքը միահետ կը դնէ (ԹՂԹ. 141-145)։ Վրթանէս այդ գրուածին մէջ, Մովսէսի խնդրանաց վրայ, քաղկեդոնեան խնդրոյն վերջին մասին պատմութիւնը կ՚ընաէ, թէ ինչպէս Անաստաի հրովարտակիէն ետքը Յուստինոս գործը այլայլեց, եւ Քաղկեդոնի ընդունելութիւնը բռնի հհրամայեց, ուր թէպէտ ինչ ինչ զրոյցներ ալ խառնուած են, սակայն խնդիրը լրջօրէն բացատրուած է։

« 405. Առաջին Նամակ   |   407. Թղթոց Գիրքը »
© Gratun.org