Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1132. Հեթում Խանին Մօտ

Վերջապէս Հեթում պիտի ձեռնարկէր իր վաղուց մտադրած ուղեւորութեան, եւ Թաթար խանին հետ ուղղակի բանակցութեամբ, թէ՛ իր թագաւորութեան եւ թէ՛ ընդհանուր Հայոց համար ապահովութիւն մը ձեռք բերելու։ Իրաւ մեռած էր Քիուք, որ հաւանութիւնը տուած էր, սակայն անկէ աւելի կը գովուէր Մանկու իր յաջորդը, եւ Հեթում ճամբայ չելած, պէտք տեսած էր Մանկուի միտքն ալ շօշափել եւ վստահութիւն գոյացնել, զոր պատմութիւնը զանց ըրած է յայտնապէս գրել, սակայն կը քաղուի Բարսեղ քահանայի Բաթու զօրավարին մօտ դեսպան երթալէն (ԿԻՐ 213), եւ Մանկու խանի կողմէ Բաթուի տրուած հրամանէն, Հեթումի ճամբուն ապահովութեան հսկելու (ԿԻՐ 211)։ Սմբատ թագաւորեղբօր եւ Հեթում թագաւորին ուղեւորութեանց մէջտեղը 1251-ին (ՕՐԲ. Բ. 161) կիյնայ Սմբատ Օրբելեանի ալ Մանկու խան մօտ երթալը, զոր երկար կը պատմէ Օրբելեան (ՕՐԲ. Բ. 151-158)։ Սմբատ՝ վրացի Օրբելեանց կոտորածէն ազատած Լիպարիտի ցեղէն էր, որ Հայոց հետ խնամութեամբ խառնուելով, Հայ սերունդ ունեցաւ, եւ Լիպարիտի թոռ Լիպարիտի զաւակներն էին՝ Ելիկում, Սմբատ, Իւանէ, Փախրադուլ եւ Տարսայիճ (ՉԱՄ. Գ. 218)։ Ելիկում պատերազմի մէջ մեռած էր, թերեւս դեղակուր (ՕՐԲ.Բ.150), միւս եղբայրներն ալ հալածուած էին, բայց Սմբատի յաջողեցաւ Մանկուի հաճոյանալ, որուն մօտ մնաց զամս երեք (ՕՐԲ. Բ. 155), եւ պաշտպանութիւն ստանալով եկաւ եւ իր իշխանութեան մէջ հաստատուեցաւ (ՕՐԲ. Բ. 158)։ Սմբատ Օրբելեանի յաջողութիւնը կրնայ քաջալերած ըլլալ Հեթումը այցելութեան նպատակին մէջ։ Հեթումի ուղեւորութեան թուականը պէտք է քաղենք ինչ ինչ ակնարկներէ, որոնց գլխաւորն է, թէ Մանկուէ մեկնելէն 8 ամիս ետքը Հայաստան դարձաւ 1255-ին (ԿԻՐ 217), իսկ Մանկուէ մեկնած էր նախընթաց 1254 նոյեմբեր 1-ին (ԿԻՐ 213), որով Հայաստան հասած կըլլայ 1254 յուլիսի սկիզբը, եւ 8 ամիս ալ երթալուն դնելով, 1254 մարտէն առաջ եղած պիտի ըլլայ Կիլիկիայէ մեկնիլը։ Հայաստան դառնալէն ետքն ալ միջոց մը նորէն հոն մնաց, եւ 1256 յունիս 5-ին կը գրուի Կիլիկիա հասնիլը (ՍԻՍ 554)։ Ըստ այսմ երկու տարի եւ աւելի կըլլայ թագաւորին բացակայութիւնը, եւ չափազանցեալ կը կարծենք երեք ու կէս ամաց ժամանակով (ՀԵԹ. 44), կամ զամս չորս (ՎԱՀ. 220) երկարել զայն։ Այդ միջոցին անշուշտ Կոստանդին թագաւորահայր պէտք էր ստանձնէր երկրին կառավարութիւնը, սպարապետ Սմբատ եւ իշխանապետ Լեւոն որդիներն ալ (1106) իրենց պաշտօնները կը շարունակէին։ Իսկ պատմիչը Լեւոնն ու Թորոսը կը յիշէ, թէ Հեթում եթող փոխանակ իւր, Կոստանդին թագաւորահօր հետ, որ ծեր գոլով մինակ չէր կրնար գործել, մինչ թագուհին Զապէլ ալ փոխեալ էր առ Քրիստոս (ԿԻՐ. 212)։ Ըստ այսմ պիտի ըսուի թէ արքայորդիներն եղան թագաւորութեան պաշտօնական խնամակալները իրենց մեծ հօր հետ։ Լեւոն 18 տարեկան էր արդէն եւ Թորոս ալ քիչ պակաս, եւ կրնային պաշտոնական դեր վարել։ Կոստանդին կաթողիկոս ալ հարկաւ իր մասնակցութիւնը ունեցած պիտի ըլլայ այդ խնամակալութեան մէջ, ինչպէս երբեմն Յովհաննէս կաթողիկոս առաջին խնամակալութեան ատեն (1096)։ Իսկ Հեթումի ուղեկիցները քիչ եղած չեն, զի իշխանք յոլովք կը յիշուին առանց անունի (ԿԻՐ. 213)։ Եկեղեցականներէն իրեն հետ եղած են Ստեփանոս եպիսկոպոս, Մխիթար վարդապետ Սկեւռացի, Բարսեղ քահանայ, Թորոս կուսակրօն քահանայ, Կարապետ դրաներէց արքային (ԿԻՐ. 212), եւ Յակոբ վարդապետ մըն ալ (ԿԻՐ. 216), զոր Յակոբ Կլայեցի հետ նոյնացնելու չենք։ Ասոնք որչափ ալ իբր գործունեայ անձեր ընտրուած ըլլան, սակայն անոնց մականունը եւ ինքնութիւնը անծանօթ կը մնայ մեզի, Սկեւռացի Մխիթարէն զատ։ Կիրակոս Գանձակեցի պատմիչ, տեղերու եւ անուններու եւ օրերու այնչափ մանրամանսութիւններ կու տայ, որ անձամբ Հեթումի ընկերացած ըլլալուն կասկածը կը զարթնու, եթէ ընկերացողներէն մէկուն մօտ մանրամասնօրէն հետաքրքրուած չըսենք։

« 1131. Յարաբերական Կացութիւն   |   1133. Ուղեւորիլը Եւ Դարձը »
© Gratun.org