Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1133. Ուղեւորիլը Եւ Դարձը

Հեթում իր ուղեւորութեան առաջին մասը յանծանօթս ուզեց ընել եւ 1254-ին (ՎԱՐ 148) սկիզբը, առանց զատիկն ալ ընելու, որ այն տարի ապրիլ 12-ին կիյնար, ճամբայ ելաւ փետրուար 4-ին (ՉԱՄ Գ 248), գաղտագողի այլակերպեալ զինքն վասն ահին Թուրքաց, որոնք տակաւին ոխս մթերեալ ունէին (ԿԻՐ 211) սուլտանին ընտանիքը Թաթարներու յանձնուելու համար (1115)։ Հեթում արագ ընթացքով յաւուրս երկոտասան Սիսէ Կարս հասաւ, Բաչու զօրավարին հետ առաջին տեսութիւն մը ունեցաւ, որուն հետ կանուխ յարաբերութիւն ունեցած էր Իկոնիոնի արշաւանքին առթիւ (1115), առ այլ մեծամեծսն ալ գնաց տեսնուեցաւ, եւ անկէ Վարդենիս գիւղը հանգստացաւ, Արագածի ոտքը, Քուրդ անուն հայազգի իշխանին ապարանքը, որ ամուսնացած էր Մարզպան Մամիկոնեանի դստեր՝ Խորիշահի հետ, ուսկէ ունեցած էր Վաչէ եւ Հասան որդիները (ԿԻՐ 211)։ Հեթում Վարդենիս սպասեց մինչեւ որ հասնին ինչք ի տանէ իւրմէ ի պէտս ընծայից եւ պատարագաց (ԿԻՐ 212), զորս չէր կրցած մէկտեղ առնել պարտաւորուած ըլլալով ծածկաբար երթալ (ՀԵԹ 42), եւ զորս հոգացած էին յղել հայր նորա եւ որդիք նորա (ԿԻՐ 212)։ Երբոր ամէն բան պատրաստ եղաւ, ինքն եւ իր հետեւորդները Աղուանից աշխարհէն անցնելով, եկան Ճորայ Պահակը, Բաթու զօրավարին մօտ, որուն Մանկուի կողմէ յանձնարարութիւն եղած էր, եւ որուն որդին Սարթախ քրիստոնեայ էր հաւատով։ Մայիս 13-ին Բաթուին քովէն մեկնեցան, որ է ըսել թէ փետրուար 16-էն մինչեւ մայիս 13, երեք ամիս Հայատսան մնացած էին, մեծագոյն մասը Վարդենիս, եւ քիչ մըն ալ Բաչուի եւ Բաթուի մօտ։ Հարկաւ այդ միջոցին Հեթում մօտէն ծանօթացաւ երկրին վիճակին, որպէսզի լաւագոյն կերպով կարենայ միջնորդել։ Բաթուի մօտէն մինչեւ Մանկու խանին ներկայանալնին տեւած է չորս ամիս, Ալեխ եւ Երթիճ գետերն անցնելով եւ յայնկոյս ծովուն Կասպից՝ Թաթարիստան երկիրը մտնելով։ Մանկուի ներկայացած են սեպտեմբեր 13-ին իբր տօն նաւակատեաց խաչի կը յիշէ պատմիչը (ԿԻՐ 213), թէպէտ այն տարին սեպտեմբեր 13-ը կիրակի եւ Խաչվերացի տոն կիյնայ, բայց կերեւի թէ այն կողմեր կը տիրեր Զաքարէ Օրբելեանի ուզած ձեւը՝ Խաչվերացը հաստատապէս սեպտեմբեր 14-ին տօնելու (1082), կամ թէ Կիրակոս տօնը յիշած ատեն, պարզապէս Յայսմաւուրքին կը հետեւի (ՅԱՍ Բ 141)։ Պէտք է դիտել եւս թէ Կիրակոս հայ եւ հռոմէական ամսաթիւերը Սարկաւագագիր անշարժ տոմարին կարգով համեմատելու սկսած է այդ եղելութեանց առթիւ, որով Սարկաւագագիր կարգադրութեան կիրառութեան մտած են ընդարձակութիւն ստացած ըլլալը կը հետեւի։ Մանկու խառն երեւելի փառօք նստեալ ընդունեցաւ Հեթումը, որ իր ընծաները ներկայեց, եւ մեծարեցաւ ի նմանէ ըստ արժանւոյն, մնաց յորդուն, այսինքն բանակին մէջ, ինչպէս կը կոչուէին հին ատեններ արեւելեան արքունիքները (ԲԶՆ 190), մնաց աւուրս յիսուն, եւ ճիշդ սեպտեմբեր 13-էն հաշուելով յաւուրն յիսներրորդի, այսինքն ի մի նոյեմբերի ել ի նմանէ, եւ ետ դառնալու ճամբան բռնեց։

« 1132. Հեթում Խանին Մօտ   |   1034. Խանին Շնորհները »
© Gratun.org