Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1034. Խանին Շնորհները

Հեթումի այցելութեան եւ ստացած յաջողութեան աւետիսը տարօրինակ զրոյցներու առիթ տւած է ժամանակին, եւ որոց արձագանգ եղած է Հեթում պատմիչ, Հեթում թագաւորին եղբոր Օշինի որդին (ՍԻՍ 337), որ Եւրոպացւոց համար գրելով, չէ քաշուած պարզ զրոյցներ ալ խառնել իր պատմութեան, թէպէտ ինքն այս մասերը իբր քեուոյ իւրմէ լսած յառաջ կը բերէ (ՀԵԹ 68), իսկ մենք յառաջ կը բերենք իբր պարզ տեղեկութիւն։ Այդ զրոյցներու համեմատ Հեթում Մանկու խանի եօթը խնդիր կառաջարկէ 1 Մանկու ինքն եւ բոլոր Թաթարներ քրիստոնեայ ըլլան եւ մկրտուին, 2 Թաթարներու եւ Հայերու մէջ մշտնջենաւոր բարեկամութիւն հաստատուի 3 Հայեր կարենան բոլոր Թաթարաց երկիրներուն մէջ եկեղեցի շինել, եւ կապալներէ ու տուրքերէ ազատ ըլլան։ 4 Թաթարները Երուսաղէմը ու սուրբ Գերեզմանը Թուրքերէն տոնեն եւ քրիստոնեաներուն տան։ 5 Թաթարներ Պաղտատի խալիֆայութիւնը ջնջեն։ 6 Թաթարները երբոր պէտք ըլլայ Հայոց թագաւորութեան զէնքով օգնեն. 7. Ինչչափ տեղ ու քաղաք որ Թուրքերը Հայերէն առած են, Թաթարները ետ առնեն եւ Հայերուն տան (ՀԵԹ. 43)։ Այդ խնդիրներուն մասին Մանկու խան իրեն իշխաններուն հետ խորհրդակցելով պատասխանած կըլլայ. 1. Ինքն քրիստոնէութիւնը կընդունի, եւ իրենները կը յորդորէ առանց բռնութեան. 2. Մշտնջենաւոր բարեկամութիւն կը շնորհէ վնասողական եւ պաշտպանողական. 3. Կը հաւանի որ քրիստոնեայ եկեղեցականներ եւ աշխարհականներ մնան ի շնորհս ազատութեան. 4. Երուսաղէմի առումը եւ քրիստոնէից դարձուիլը կը յանձնէ եղբօրը Հուլաւունի. 5. Պաղտատի խալիֆայութիւնը ջնջել կը յանձնէ Պայտօն զօրավարի. 6. Ամէն ձեռնտուութիւն կը խոստանայ Հայերուն. 7. Կը հրամայէ որ ինչ որ Հայոց էր անյապաղ տացին նոցա անդրէն։ Ասոր վրայ Մանկու կը մկրտուի, եւ իրեն հետ տուն նորա, եւ բազում արք եւ կանայք պատուականք եւ մեծամեծք (ՀԵԹ. 44)։ Մանկուի քրիստոնեայ ըլլալը ժամանակին տարածուած զրոյց մըն էր, եւ Լատիններուն մէջ ալ խօսուած է, մինչեւ իսկ պապական դիւանին մէջ այդ մասին յիշատակներ գտնւիլը կը խօսուի (ԿԱԼ. 387), եւ պատմուի եւս Լուդովիկոս Թ. Գաղղիոյ թագաւորին կողմէ այդ առթիւ դեսպանութիւն յղուիլը, գլխաւորութեամբ Գուլիէլմոս Ռուրբուկեցւոյ եւ Բարթողիմէոսի Կրեմոնացւոյ, որոնք իրենց ապարդիւն ուղեւորութեան տեղեկագիրն ալ մատուցած են 1255-ին։ Սակայն աւելորդ զրոյցներէ մերկացնելով ալ Հեթումի այցելութիւնն իր արդիւնքը ունեցաւ։ Կիրակոս կըսէ, թէ Մանկու տւաւ հրովարտակ նշանաւոր, զի մի ոք իշխեսցէ նեղել զնոսա եւ զաշխարհս նորա, եւ ետ գիր ազատութեան եկեղեցեաց ընդ ամենայն տեղիս (ԿԻՐ.213), Վահրամ ալ կըսէ, թէ Հեթում եկաւ բահըս սիրոյ եւ գիր առեալ, ապա փառօք յետըս դարձեալ, եւ զբազում գաւառս առեալ (ՎԱՀ.220)։

« 1133. Ուղեւորիլը Եւ Դարձը   |   1135. Յունաց Հետ Բանակցութիւն »
© Gratun.org