Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Ա. Աղբաթանեցի

430. Ինն Դասուց Խնդիրը

Ինն կարգաց դրութիւնը Յոյնրուն կողմէ յուզուած խնդիր մըն էր, Հայոց հայրապետական աթոռին պատիւը եւ նշանակութիւնը նսեմացնելու համար։ Քահանայական աստիճաները չորս էին Արեւելեան եկեղեցիներուն մէջ, այսինքն քահանայ, սարկաւագ, դպիր եւ ընթերցող։ Ասոնցմէ վար կար սաղմոսերգուն, իբր նախապատրաստական կացութիւնը մը, բայց այն ալ համբերլով, աստիճանները հինգի կը վերածուէին։ Քահանայութենէն վեր կու գար եպիսկոպոսութիւնը, որ տարբեր աստիճաններ ունէր իրաւասութեան ընդարձակութեան համեմատ, եւ որք Յոյներէն չորսի վերածուած էին, այսինքն է եպիսկոպոս, մետրապոլիս, արքեպիսկոպոս եւ պատրիարք։ Այս չորս աստիճանները Յոյներ էապէս կը տարբերէին, եւ կը պնդէին թէ եկեղեցական դասակարգութեան լրումը ինը աստիճաններ պիտի ունենայ, սաղմոսերգուէին մինչեւ պատրիարք։ Հայերէն ալ կը պահանջէին որ իրենց եկեղեցւոյն մէջ ինն աստիճաններու համեմատ աթոռներ եւ պաշտօններ ցուցնեն։ Բայց այս պնդումը աւելի եպիսկոպոսական դասակարգին համար էր, վասնզի Հայ Եկեղեցւոյ բոլոր վիճակաւորներ պարզապէս եպիսկոպոս անունը կը կրէին։ Կ՚ըսէին թէ գլխաւոր աթոռը միայն կաթողիկոս կը կոչուէր, եւ ասկէ կը հետեւցնէին, թէ Հայերը եպիսկոպոսէ վեր միայն մէկ աստիճան ունին, որով իրենց կաթողիկոս ըսածը մեիրապոլիտ եղած կ՚ըլլար, կամ առ առաւելն արքեպիսկոպոս, եւ ոչ երբէք պատրիարք, եւ Հայոց աթոռը պատրիարքութիւն չեղած ատեն, պատրիարքութեան ենթարկելի կ՚ըլլար։ Ահա թէ ուր կը դիտտէր Ինն դասուցանունի ներքեւ յուզուած խնդիրը։ Օրբէլեան բառացի ալ կը յիշէ Յոյներուն այդ առարկութիւնը. Ո՞ր էէ ձեր աթոռն եւ պատրիարքն, ընդ որով առեալ է առեալ է արքեպիսկոպոսն եւ այլն. կամ ցուցէք զձերն, եւ կամ թէ ոչ ունիք, հնազանդեցէք միումն ի չորից աթոռոցս (ՕՐԲ. Ա. 144), այսինքն է Անտիոքի, Աղեքսանդրիոյ, Հռոմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ չորս աթոռներէն մեկուն (ԼԱՄ. 82)։ Յունաց առարկութիւնը պարզապէս իմաստակութիւն էր, որովհետեւ դասակարգութեան ինը թիւը կամայական էր, եւ հրեշտակաց ինը դասակարգութեանց օրինակը՝ օրինական փաստ չէր կրնար ըլլալ։ Սաղմոսերգուք իսկապէս աստիճան չէին, եպիսկոպոսներու աստիճանաւորումն ալ պատահական էր, էական խնդիրը ինքնագլուխ եկեղեցի ըլլալն էր, եւ իւրաքանչիւր եկեղեցի կրնար տարբեր աստիճաններ կազմել։ Այսպէս Լատիններ քահանայութիւնը եօթը աստիճանի կը բաժնէին, կամ սաղմոսերգունրով ութը աստիճանի, եպիսկոպոսներն ալ գումարելով աստիճանները տասերոկւքի կը հասնէին։ Աստիճանաւորներու տրուած կոչումն ալ բան մը չէր հաստատեր, ինչպէս Հռոմայ հայրապետը՝ եպիսկոպո՞ս անունը կը գրոծածէր, եւ Բիւզանդիոյ հայրապետը՝ արքեպիսկոպոս կը կոչուէր, բայց պատրիարքութիւննին չէին կորսնցներ։ Հայեր այն ատեն այդ պատասխանները չտուին, այլ նմանելու տենդէ բռնուեցան, եւ ինքզինքնին այսու բանիւ յոյժ պարտեալ գտան, չկրնալով անմիջապէս ինը աստիճանները ցուցնել։ Օրբէլեան կը կարծէ թէ առաջուընէ այդ աստիճանները Հայոց մէջ եղեր են, եւ վերջէն մնացեր են նուազեալ, անփոյթ լեալ յաթոռակալացն։ Այսպէս թէ այնպէս, Յոյներուն առարկութիւնը ցրելու համար գումարուեցաւ մեծ աշխարհաժողով մը, գլխաւորապէս արքեպիսկոպոսի եւ մտրապոլիտի աթոռներ կազմելու համար, որպէսզի կաթողիկոսութիւնը իններորդի բարձրանայ եւ պատրիարքութեան հաւասարի (ՕՐԲ. Ա. 145), իբր թէ ինքնագլուխ եկեղեցւոյ մը պետ ըլլալէ աւելի պայման մը պէտք ըլլար՝ պատրիարք ճանչցուելու համար։ Մանաւանդ որ Յովհաննէս կաթողիկոսի կարծիքով, արդէն կանուխէն եօթն միանգամայն բովանդակեալ գտանէր թիւ պատրիարքութեանց (ՅՈՎ. 63), եւ եօթէն մէկը Հայոցն էր։

« 429. Աբրահամի Վճռագիրը   |   431. Ինն Դասուց Կարգը »
© Gratun.org