Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Աբրահամ Ա. Աղբաթանեցի

431. Ինն Դասուց Կարգը

Այդ ժողովին մէջն է որ աթոռներու աստիճանին վրայ որոշումներ կը տրուին. Հայոց աթոռը կը հռչակուի պատրիարք, Աղուանից աթոռը՝ արքեպիսկոպոս, եւ Սիւնեաց աթոռը՝ մետրապոլիտ։ Հայոց Աթոռին վրայ կը գտնուէր Աբրահամ, Սիւեանց աթոռին վրայ՝ Դաւիթ, իսկ Աղուանից աթոռին վրայ եղողը յիշուած չէ (ՕՐԲ. Ա. 146)։ Ուխտանէս զրոյց մը կը յիշէ, թէ Աղուանից աթոռին գրոյց մը կը յիշէ, թէ Աղուանից աթոռին արքեպիսկոպոս հռչակլուն վրայ, Կիւրիոն ցաւած ըլլայ իր աթոռին մետրապոլտութեան իջնելուն համար (ՈՒԽ. Բ 120)։ Զրոյցը արդէն անհիմն է, զի աթոռներու որոշումը Կիւրիոնի քաղկեդոնական խնդիրներէն ետքն է, այլ եթէ այնպէս այլ ըլլար, ի՞նչ կ՚արգիլէր որ եկեղեցւոյ մը մէջ մէկէ աւելի երկրորդական աթոռներ գտնուէին, եւ Վիրք ու Աղուանք հակասար աստիճանէ աթոռ ունենային։ Չէ՞ որ Յովհաննէս կաթողիկոս, Վրացն ալ Աղուանիցն ալ հաւասարապէս արքեպիսկոպոսներ նկատած է Ներսէս Մեծի ժամանակէն (ՅՈՎ. 63)։ Ուստի պէտք է ըսել թէ զրոյցը ծագում առած է երկու աթոռներու մէջ յուզուած նախաթոռութեան խնդիրէն, զոր արդէն յիշեցինք (§ 418)։ Նոյնպէս մետրապոլտական աթոռներու մասին ալ, ոչինչ կը ստիպէր որ մի միայն Սիւնեաց աթոռը այդ աստիճանին մէջ դասուէր։ Տասնուհինգ հանահանգներն ալ իրենց մետարոպլիտները կրնային ունենալ, գուցէ եւ ունեցան, որովհետեւ ուրիշ կերպով դիւրին չէր լիներ մեկնել ու ճշդել անահանգական անունով, Կորճէից կամ Տայոց կամ Աղձնեաց կոչուած եպիսկոպոսներուն վիճակները։ Օրբէլեան կը յիշէ թէ Մարդպետական եպիսկոպոսն ալ, որ քանիցս յիշուած Թէոդորոսն էր, այդ աստիճանին տէր հռչակուեցաւ, իբր Վասպուրականի մետրապոլիտ, եւ թէ վերջէն առին ի նմանէ զայն (ՕՐԲ. Ա. 147)։ Կրնայ ենթադրուիլ որ Օրբէլեան իր աթոռին նպաստաւոր լեզու մը գործածած ըլլայ, վասնզի միշտ Մարդպետական եպիսկոպոսները, ցանկերու գլուխը կը տեսնենք, ինչպէս վերջին դարերու մէջ ալ Րատաղու եպիսկոպոսները։ Նոյնպէս Օրբէլեան՝ Սիւնեաց աթոռին վրայ խօսելով, մինչեւ իսկ անոր երբեմն եօթներորդ եղածն ալ կը մերժէ (ՕՐԲ. Ա. 181), թէպէտ այդ բանը հնագոյն ցուցակով հաստատուած է (ՈՒԽ. Ա. 100)։ Յովհաննէս Պատմաբանն ալ, որ ինն դասակագրութեամբ պատուեալ նւիրապետութեան գաղափարը կը փայփայէ, իբրեւ Հայոց մետրապոլտութիւններ կը նշանակէ Սեբաստոյ եւ Մելիտինոյ եւ Նփրկկերտի աթոռները (ՅՈՎ. 63), որոնք Ներսէս Մեծի ատեն Հայաստան չէին, եւ միայն Մօրիկի ատեն ընդարձակ Հայաստանի մաս համարուեցան (§ 392)։ Խնդիրին ներքին էութեան գալով, մենք Հայ եկեղեցւոյ հայրապետական աթոռին իսկապէս պատրարք լինելը կը հիմնենք ծագմամբ եւ հաստատութեամբ՝ առաքելական, եւ քաղաքական տեսութեամբ՝ Հռոմէական կայսրութենէ դուրս եւ անկախ ըլլալուն վրայ։ Այլ թէ իր նուիրապետութիւնը ինն կամ աւելի կամ պակաս աստիճաններով կը կազմուի, այդ պարզապէս պատահական եւ կամայական է։ Այսուհանդերձ գիտենք որ իրեն յարակից երկրորդական աթոռներ ունեցաւ, Աղուանիցն ու Վրացը, եւ թէ գաւառական եպիսկոպոսներ ալ ունեցաւ, թէպէտեւ դժուար ըլլայյ ճշդել, թէ ինչ էր այս նահանգական եպիսկոպոսներու վայելած պատուոյ կամ իրաւասութեան առաւելութիւնները, Օրբէլեան իբր Սիւնեաց աթոռին մետարպոլտական առաւելութիւններ կը յիշէ, առջեւէն խաչանիշ նշան կրել, կաթողիկոսին բարձակից եւ սեղանակից բազմել, աստուածապատիւ եւ հոգեւոր տէր պատուանուն վայելել, եւ իր եկեղեցիներու մէջ, միայն իր անունը յիշել տալ (ՕՐԲ. Ա. 148)։ Անուն յիշելու խնդիրին մէջ դիտելի է, որ հին սովորութեամբ իւրաքանչիւր եկեղեցական այն իր անմիջական գլուխը կը յիշէր, քահանայք եպիսկոպոսը, եպիսկոպոսներ մետրապոլիտը կամ արքեպիսկոպոսը, եւ ասոնք պատրիարքը, եւ ոչ թէ տարբեր աստիճանները ի միասին յիշել, ինչպէս այժմ սովորութիւն է ընել։ Այդ կէտին վերաբերեալ տեղեկութիւնները ամբողջացնելու համար յտշենք եւս, թէ Հայեր մետրապոլտութիւնը նորոգած ատեննին, եպիսկոպոս ունել ընդ ձեռամբ եւ ձեռնադրել իրաւունքները չտուին մետարպոլիտներուն, միանգամայն զայլ աշխարհս թողին յառաջին սովորութեանն (ՕՐԲ. Ա. 148)։ Ուսկից կը հետեւի, թէ Հայերն ալ ունեցան հասարակ եպիսկոպոսութենէ աւելի բարձր աստիճան մը, թէպէտ ոչ ըստ ամենայնի յունական դրութեամբ։ Օրբէլեան որ Հայ մետրապոլիտներու կը զլանայ եպիսկոպոս ձեռնադրելու արտօնութիւնը, ուրիշ տեղ կաըառակը կը գրէ, թէ մետրապոլիտն ձեռնադրէ զեպիսկոպոսն (ՕՐԲ. Ա. 181), անշուշտ Յունաց սովորութիւնը կրկնելով։

« 430. Ինն Դասուց Խնդիրը   |   432. Ինն Դասուց Աստիճանները »
© Gratun.org