Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոմիտաս Ա. Աղցեցի

441. Ընտրութիւն և Նախընթաց

Կոմիտասի ծննդավայրն է Արագածոտն գաւառի Աղցք գիւղը, որով դիւրութիւն ունեցած է Դըւնայ հայրապետանոցին աշակերտիլ Եղիվարդեցի Մովսէս կաթողիկոսի օրով, եւ այնտեղ յառաջելով Ս. Հռիփսիմէի վկայարանին փակակալ անուանուիլ, ուսկից ետքը ձեռնադրուած է Տարոնոյ եւ Մամիկոնէից եպիսկոպոս (ՅՈՎ. 95)։ Աբրահամի ընտրութեան միջոցին Տարոնոյ եպիսկոպոսի անուն յիշուած չէ (§ 410), թէպէտեւ Բագրեւանդացի եւ Գաբեղեան կաթողիկոսներու օրէն տեսանք Տարոնոյ եպիսկոպոսներուն վայելած մեծ դիրքը եւ գործունէութիւնը։ Կը հետեւցնենք թէ նոյն միջոցին դատարկ էր Տարոնոյ աթոռը, եւ թէ Աբրահամ եղաւ Կոմիտասը նոյն աթոռին վրայս հաստատողը։ Անկէ ետքն է որ թէ աթոռին իրաւունքով եւ թէ անձնական արժանիքով՝ Կոմիտաս կը սկսի գործի գլուխ գտնուիլ, եւ երբ պէտք կ՚ըլլայ վասն բռնութեան աշխարհին պատգամաւորութիւն յղել թագաւորին, երկու պատգամաւորներուն առաջինն է Կոմիտաս, եւ երկրորդն է Մատթէոս Ամատունեաց եպիսկոպոս (ՍԵԲ. 190), Յովհաննէսի յաջորդը, որոնց անունները միշտ յիշուած տեսանք գլխաւոր գործողութեանց մէջ։ Բայց թէ ինչ բռնութիւն էր, զոր թագաւորին ձեռքով պիտի հեռացնէին պատգամաւոր եպիսկոպոսները, բնաւ բացատրուած չէր, եւ գաղտնիքը լուծելու միաւ բանալին Կոմիտասին եպիսկոպոսութեամբ երթալն եւ կաթողիկոսութամբ դառնալն է (ԹՂԹ. 218)։ Ըստ այսմ մենք ալ համամիտ ենք ընդունիլ, թէ յիշուած բռնութիւնը կաթողիկոսական ընտրութեան արգելքն էր, որ նորէն տեղի ունեցար էր Աբրահամի մեռնելէն ետքը։ Մովսէսի մահուընէ ետք կաթողիկոսական ընտրութեան յապաղիլը, Նեստորականներու կաթողիկոսական ընտրութեան մասին տրուած հրամանները (§ 439), եւ նոյնիսկ Եդեսիոյ եպիսկոպոսին ընտորւթեան համար թագաւորական արտօնութիւն ստացուած ըլալը (ՅԱՐ. 156) կ՚ապացուցանեն, թէ Պասրից թագաւորներ՝ գլխաւոր քրիստոնեայ հոգեւոր պետերու ընտրւոթիւնը առանց իրենց հաւանութեան թող չէին տար կատարել։ Այդ բանին ահաստատութիւնը ունինք նոյնիսկ Սահակ Պարթեւի եւ Յովսէփ Հողոցմեցիի եւ Գիւտ Արահեզացիի օրով տեղի ունեցած Պարսիկ արքունիքի միջամտութեանց մէջ։ Բայց եթէ Կոմիտաս Տիզբոն երթալով կաթողիկոսութեան հատստութիւն ստացաւ, հարկաւ ինքնագլուխ կերպով աթոռը յափշտակող չեղաւ, եւ ոչ ալ Սմբատ Բագրատունի միայն իր կամքով եւ ազդեցութեամբ Հայոց կաթողիկոսը կրցաւ նշանակել, երկու թալեդրութիւններն ալ հեռի են Կոմիտսի եւ Սմբատի ուղղութենէն եւ նկարագիրէն։ Ուրեմն պէտք է ընդունիլ, թէ Հայեր իրենց մէջ կաթողիկոսական ընտրութիւնը կատարեցին Կոմիտասի վրայ, բայց գործին ձեւակերպութիւն եւ հռչակ չտուին՝ դժուարութիւն չյարուցանելու համար, եւ նոյնիսկ Կոմիտասը Տիզբոն ղրկեցին, Մատթէոսի պէս նախաձեռնարկ եւ գործունեայ եպիսկոպոսի մը ընկերակցութեամբ, եւ Սմբատի յանձնարարեցին գործին պաշտօնական մասը լրացնել, ինչ որ դժուար չէր, նկատելով Սմբատի վայելած ազդեցութիւնն ու վստահութիւնը։ Եթէ ներեալ է ենթադրութեանց մէջ աւելի յառաջել, գուցէ կանուխէն Աբրահամի ալ հհրաւէր ղրկուած էր Պարսից ժողովին գալ կամ պատուիրակներ ղրկել եւ իր տեսութիւնը հաղորդել, եւ մահը վրայ գալով եւ յաջորդութեան խնդիրը կնճռոտելով, Հայեր պատարուրուաթ էին լռլեայն ընտրութիւնը կատարել եւ ընտրլեաը Տիզբոն ղրկել՝ պաշտօնական ձեւերը լրացնելու համար։

« 440. Աբրահամի Մահը   |   442. Հաւատոյ Գիրը »
© Gratun.org