Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1136. Հեթում Ի Հայաստան

Հեթում Մանկուի քովէն մեկնած էր 1254 նոյեմբեր 1-ին, եւ 30 օրէն հասաւ Ղումոզուր, զոր ի դէպ է նոյնացնել Գարագօրումի հետ, եւ անկէ ալ դէպ հարաւ-արեւմուտք ուղղուելով եւ բաւական երկար, եւ ձմեռնային միջոցին տաժանակիր ուղեւորութեամբ հասաւ Դալաս, Հուլաւունի տեսութեան, որ առեալ էր իւր բաժին զկողմանս, ուր աւելի էին հայութաթար յարաբերութիւնները (ԿԻՐ.214), եւ Մանկու յանձնարարութիւններ ըրած էր Հալաւունի, ի նպաստ քրիստոնէից (1134)։ Կիրակոս շատ մը գետերու եւ քաղաքներու անուններ կու տայ, զորս դժուար է նոյնացնել այժմեան անուններու հետ, եւ տարօրինակ տեսարաններ ալ կը յիշէ նոյն տեղերու մասին, մարդիկ վայրենիք, մերկ եւ անբան, մազ ունելով միայն ի գլուխն, ստինք կանանց մեծ եւ երկայն, ձիք վայրենիք, ջորիք մեծ քան զձի, ուղտք վայրենիք՝ երկուս կուտկէնըս ունելով (ԿԻՐ.214), որպէսզի բաներ միշտ կը պատմուին երբոր նոր երկրի մը վրայ կը խօսուի։ Միջոց մը մնաց Հեթում Հալաւունի մօտ, ուր հասած պիտի ըլլար 1255-ի տարեգլուխին ատենները, եւ անոր հետ կարգադրեց բարեկամութեան պայմանները (ՍԻՍ.554), քանի որ նա էր արեւմուտքի կողմը զանաձեւ մեծն ի զօրավարս (ԿԻՐ.218)։ Անկէ մեկնած ատեն ուղղութիւնը ի հիւսիս արեւմտից փոխելով Հայաստանի ճամբան բռնեց, հանդիպեցաւ Բաթուի որդի Սարթախ զօրավարին, որ երթայր առ Մանկու զանն, եւ միշտ յառաջելով ու Երասխը անցնելով մտաւ ի Սիսիան կամ Սիսական, որ է Սիւնեաց նահանգը, ուր կը մնար Բաչու զօրավար։ Քառասունէ աւելի աշխարհագրական անուններ կը յիշէ Կիրակոս ճամբորդութեան այդ երկրորդ մասին մէջ, որոնց ուղղագրութիւնը ու համեմատութիւնը առեղծուածային աշխատանք մըն է, իսկ հեռաւորութիւներն ալ կատարելապէս չէ յիշած, զի միայն Դիղակէ Սմրղանդ 30 օր, Միանայէ Թավրէժ 12 օր, եւ Թավրէժէ Սիսիան 26 օր կը նշանակէ (ԿԻՐ.215), իսկ յետ ելանելոյ ի Մանկու զանէն, մինչեւ որ եհաս յերկիրս Հայոց, յութ ամիսն կատարեց կըսէ, եւ 1255 թուական կը դնէ (ԿԻՐ.217), որով նոյեմբեր 1-էն կը հասնին յուլիս 1-ին։ Անգամ մը Հայաստանի մէջ՝ Հեթում երկար դադար մը կընէ այն տեղ, եւ կը սկսի իր հոգածութիւնը տարածել իր ազգայիններուն, թէ ոչ իբրեւ անոնց թագաւոր, գոնէ այն համարձակութեամբ զոր ստացաւ մեծ խանէն, իբրեւ գլուխ եւ ներկայացուցիչ Հայ քրիստոնէութեան, մանաւանդ թէ բովանդակ քրիստոնէութեան։ Իրեն հաստատուն բնակավայր ըրաւ նորէն Վարդենիս գիւղը, Քուրդ իշխանին ապարանքը (1133), եւ ուր թողած էր զաղխ իւր եւ զկարասի, որով եկած էր Կիլիկիայէ, վասն զի անկէ անդին կերեւի թէ ամէն պէտքերը Թաթարները հոգացին, եւ անոր առաջնորդեցին իբրեւ մեծ խանին հիւրը։ Վարդենիսէն նորէն ճամբայ հանեց Բարսեղ քահանայն կրկին անգամ Բաթուի երթալու, զի ցուցցէ նմա զգիրսն եւ զհրաման Մանկու ղանին, զի եւ նա ըստ նմին օրինակի գրեսցէ հրամանս՝ իր իշխանութեան ներքեւ գտնուող Հայաստանի զանազան մասերու զօրավարներուն։ Հետեւորդներէն Յակոբ վարդապետը Հայաստան թողած էր ի պէտս գործոյ եկեղեցւոյ, Մխիթար Սկեւռացի ալ Բաթուի հետ տեսնուելէն ետքը ետ դարձուցեր էր, տեսակցութեան հետեւանօք պատշաճ եղած հրահանգները եպիսկոպոսներուն հաղորդելու համար, եւ երկուքն ալ դարձան եկան Հեթումի մօտ։ Նաեւ բոլոր եպիսկոպոսք եւ քահանայք եւ իշխանք քրիստոնէից, Հայաստանի ամէն կողմերէն գային առ նա, եւ ինքն սիրով՝ ընդունէր զամենեսին, տայր պարգեւս եւ ուրախ արձակէր զամենեսին, եւս եւ տայր պարգեւս եւ հանդրեձս քահանայականս ի զարդ եկեղեցւոյ, եւ զամենայն ազգաց քրիստոնեայս իր ներկայութեան ընդունելով աղաչէր սիրով կալ առ միմեանս իբրեւ զեղբարս (ԿԻՐ.216)։ Ըստ այսմ Հեթում թագաւոր, այր քայցր եւ իմաստուն եւ գիտնաւոր գրովք, կրօնասէր եւ կրօնագէտ եւ բարեպաշտ, աւելի առաքելական եւ հայրապետական զբաղմանց տուած էր ինքզինքը Հայաստանի մէջ, քան թէ քաղաքական եւ իշխանական գործառնութեանց։
« 1135. Յունաց Հետ Բանակցութիւն   |   1137. Հեթում Ի Կիլիկիա »
© Gratun.org