Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոմիտաս Ա. Աղցեցի

451. Ուսումնական Ջանքեր

Չենք գիտեր թէ Կոմիտաս, որ դպրոցի մէջ ստացած է իր զարգացումը, սակայն ինքն լիապէս զարգացեալ, ընդհանուր զարգացման ալ քաջալերող եւ ստարող եղած է։ Իր ժամանակին դպրոցները աւելի փայլ ստացան, որոնց մէջ կը յիշուին Սիւնեաց դպպրոցը եւ Արշարունեաց դպրոցը եւ Շիրակայ դպրեվանքը։ Սիւնեաց դպրոցը Սահակի եւ Մեսրոպի ատեն առաջնութիւն ունէր բոլոր Հայ վարդապետանոցներու վրայ, եւ Օրբէլեան կը գրէ, թէ անոնք հրամայած էին զթարգմանութիւնն եւ զմեկնութիւնն նոցա ունել, որով եւ քերթող անունը իրենց պաշտօնական կոչումը դարձած էր։ Այդ միջոցին Սիւնեաց դպրոցին գլուխը կը գտնուէր Մաթուսաղա մեծ քերթողին եւ անյաղթ փիլիսոփայն, որ յետոյ Սիւեանց միրապոլիտ աք եղաւ Դաւիթի յաջորդելով։ Օրբէլեան Մաթուսաղայի պաշտօնը բացատրելու համար կը գրէ թէ նստուցանեն գլուխ ամենայն վարդապետացն ի վերայ բարձր եւ ահարկու ամբիոնի րաբունարանին (ՕՐԲ. Ա. 155), որ մեր այժմեան ուսուցչական աթոռներու ձեւը կը յիշեցնէ։ Օրբէլեան ինքն ալ Սիւնեաց քերթողներուն յաջորդը, գոհունակութեամբ կը յիշէ թէ սուրբ պատրիարքն Կոմիտաս, ուրիշ վարդապետանոցներու, նոյնիսկ Արշարունեաց դպրոցին վրայ՝ Սիւնեացը նախադասելով, իր սիրելի եղբորորդին, Թէոդորոս Քռթենաւորը այնտեղ ղրկեց Մաթուսաղա քերթողահօր աշակերտելու համար։ Իսկ Արշարունեաց դպրոցը կը գտնուէր Երախաձոր գաւառի Վարդիկ-Հայր վանքը, որ Վարդիհէր ալ կը կոչուի, եւ է նոյնինքնԹաթլոյ վանքը Վիշապաձորի մէջ (§ 301)։ Այնտեղ կային շատ ճարտարք եւ գիտունք Հայոց, որոնք զմանկունսն ժողովեալ էին եւ կը կրթէին (ՕՐԲ. Ա. 156), այլ գրուած չէ թէ ով էր դպրոցին գլուխը։ Շիրակայ դպրեվանքին առաջնորդն էր Բարսեղ Ճոն վարդապետը, որուն գործունէութիւնը փայլած է Ներսէս Գ. ի որով (ԿԻՐ. 34)։ Միեւնոյն ատեն կը փայլէր Յովհան Մայրավանեցի, Բջնիի մօտ Մայրոյ վանքին առաջնորդը, որում զկաթողիկոսութիւնն հաւատացեալ էր Կոմիտաս, կը գրէ Ասողիկ (ԱՍՈ. 88), եւ պէտք է իմանալ, թէ կաթողիկոսարանի ներքին գործոց գլխաւոր պաշտօնեան էր, փախանորդ մը կամ դիւանապետ մը, ինչպէս մենք պիտի ըսէինք մեր ճշդաբանութեամբ։ Կաթողիկոսարանը իր սեփական աշակերտներն ալ կ՚ունենար, եւ կրնար Յովհան անոնց ուսուցիչն ալ եղած ըլլալ։ Այդ ամէն մանր տեղեկութիւններ իրարու քով բերուելով, զօրաւոր փաստ մը կը կազմեն Կոմիտասի արժանեաց, իբր ուսմանց եւ զարգացման քաջալերիչ մը։ Այդ եզրակացութեան կը յանգինք եւս գիտելով, որ եօթներորդ դարը՝ վեցերորդէն աւելի ուսեալ հեղինակներ եւ գրական անձեր արտադրած է, որոնց աշակերտութեան տարիները Կոմիտասի օրերուն կ՚իյնան, իսկ անոնց անունները իրենց կարգին պիտի յիշենք։ Այդ հետեւանքին օժանդակած են նաեւ Յունաց հետ աւելի շփումները, որոնց դուռ բացին Հերակլի յաղթութիւնները, յունական տիրապետութեան ընդարձակուիլը եւ յարաբերութեանց շատնալը, որք Կոմիտասին օրէն սկսան, եւ հետզհետէ ազդեցութեամբ ալ զօրացան։

« 450. Գրական Արիւնքներ   |   452. Միակամեայց Սկիզբը »
© Gratun.org