Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Կոմիտաս Ա. Աղցեցի

452. Միակամեայց Սկիզբը

Կոմիտասի օրերուն դիպեցաւ Միակամեայց վարդապետութեան սկզբնաւորութիւնը։ Հերակլ կայսր Պարսիկներուն վրայ տարած յաղթութիւններուն հետ՝ եկեղեցիական խնդիրներով ալ զբաղեցաւ, եո փափաքեցաւ իր ընդարձակ կայսրութեան մէջ դաւանական միաբանութիւն ալ հաստատել, ու խաղաղական իշխանութիւն մը ունենալը։ Կայսերութեան մեծ մասին մէջ զօրաւոր էր Եփեսոսական միաբնակներուն կամ հակաքաղկեդոնիկներուն թիւը, թող որ Նեստորականներ եւ բուն Եւտիքականներ ալ կարեւոր բաժիններ կը կազմէին։ Հերակլ դիմեց Կոստանդնուպոլսոյ Սարգիս պատրիարքին, որ մեծ ազդեցութեան տէր անձ մըն էր, ոչ միայն իր եկեղեցական դիրքովը եւ հմտութեամբը, այլեւ քաղաքական տեսակէտէն, վասնզի ինքն էր տիրապէս կայսրութիւնը կառավարողը Հերակլի բացակայութեան, քանի որ աթոռակկից եւ խնամակալ հռչակուած Հերակլի որդին, Կոստանդին Գ. դեռահաս պատանի մըն էր, երբ հայրը 622-ին պատերազմի դաշտը կը մեկնէր (§ 444)։ Նոյնիքն Սարգիս պատրիարք գործօն դեր ունեցած էր Պարսիկներու եւ Աւարներու դէմ՝ մայրաքաղաքին պաշտպանութեան մէջ։ Սարգիս դաւանական խնդիրը լուրջ նկատողութեան առաւ, եւ խնդրոյն լուծումը տեսաւ Թէոդորոս Փառանու եպիսկոպոսին գրուածոց մէջ, որ Միակամեայ դրութեան հեղինակը կը նկատուի։ Սարգիս եփեսոսեան դաւանութեան համոզուած պաշտպան մըն էր, բայց կը զգար, որ քաղկեդոնեան երկու բնութիւն բացատրութիւնը, Կոստանդնուպոլսոյ 553-ի ժողովէան ետքը պաշտօնական ձեւ առած էր իրենց մէջ, եւ այլեւս ետ դառնալ եւ զայն ջնջել հնար չէր։ Այս տեսութեամբ Սարգիս չկրցաւ մի բնութիւն բացատրութիւնը յունական եկեղեցւոյն մէջ վերանորոգել, այլ երկու բնութիւն բացատրութիւնը պահելով, մի կամք եւ մի գործողութիւն բանաձեւը ընդունեցաւ, իբր ուղղափառ վարդապետութիւն, այսինքն է, թէ Քրիստոսի երկու բնութիւնները մէկ կամքի որոշմամբ կը գործէին եւ մէկ գործունէութիւն ունէին։ Այդ կերպով եփեսոսեան մի բնութիւն դաւանութիւնը իսկապէս կ՚արդարանար, վասնզի եթէ կամք ու գործ մէկ էին, քաղկեդոնեան երկու բնութեան դաւանութիւնըաննշանակ բացատրութիւն կը դառնար։ Հերակլ սիրտով ու միտքով յարեցաւ Սարգիսի ներկայած բացատրութեան մանաւանդ երբ տեսաւ որ հակաքաղկեդոնականներն ալ հաւանութեան նշաններ կը ցուցնէին, իսկ քաղկեդոնականներուն վրայ իշխելը իրեն համար դիւրին էր։ Առայժմ այսչափ միայն բաւական ըլլայ յիշել, վասն զի Միակամեայց խնդիրները եւ այն մասին տեղի ունեցած յուզումները, 428-էն այսինքն Կոմիտասի մահուընէ ետքը տեղի ունեցան։

Բայց աւելի եւ աւելի կարեւոր երեւոյթ մը եղաւ իսլամական կրօնքին սկզբնաւորութիւնը։ Նոր կրօնքինմարգարէն եղաւ Մուհամմէտ, որ ծնած էր Մէքքէի մէջ 571-ին, եւ իր հօր Ապտուլլահի մահուընէ, եւ Էմինէ մօրը վաղամեռիկ ըլլալէն ետքը, սնած էր իր մեծհօր Ապտիւլ Միւթալլէպի հնամքին տակ, եւ ասոր ալ մեռնելէն ետքը, իր հօրեղբօր Ապութալէպի մօտ եղած էր, երբ տակաւին հազիւ տասնամեայ պատանի մըն էր։ Մուհամմէտ Մէքքէի Կուրէիշ ցեղէն էր, որ զինքն Իսմայէլի եւ Աբրահամի սերունդ կը ճանչնար, բայց այս միջոցին բարձր դիրք գրուած էր, բայց այս միջոցին նուազած էր եւ առեւտուրով կը զբաղէր, Մուհամմէտ ալ 13 տարեկանէ կը զբաղէր, Մուհամմէտ ալ 13 տարեկանէ սկսաւ հօրեղբօրը գործակցիլ, եւ 585-ին առաջին անգամ վաճառաբարձ կարաւանին հետ Ասոիրք եկաւ, թէպէտ մեր պատմագիրներ Եգիպտոս կ՚ըսեն (ՎԱՐ 63)։ Այստեղ առաջին անգամ քրիստոնէից հետ շփում ունեցաւ Մուհամմէտ, եւ մտերմացաւ Սարգիս Բխերա անուն միայնակեացի մը հետ, որ Նրիանոս եւ Կերինթեան աղանդաւոր կ՚ըսուի (ԿԻՐ. 32), եւ աւանդութեամբ Հայազգի եղած կը կարծուի։ Մուհամմէտ իր առեւտրական երթեւեներուն մէջ իր հետազօտութիւնները ընդարձակեց, իր հայրենեաց կռապաշտ կրօնքին հետ սիրտը չհաշտուեցաւ, միաստուածեան դրութեան հետեւող Հրեաներուն եւ Քրիստոնեաներուն, եւ անոնց զանազան ճիւղերուն հետ ծանօթացաւ։ Առեւտուրի մէջ զարգանալով հօրեղբօրմէն բաժնուեցաւ, եւ Խատիճէ անուն մեծահարուստ այրիի մը առեւտրական գործերուն գլուխ եղաւ, եւ 596-ին, 25 տարեկան եղած ատեն, անոր հետ ալ ամուսնացաւ, թէպէտ նա իրմէ 15 տարի աւելի մեծ էր։ Մուհամմէտ քանի յառաջացաւ, այնչափ աւելի իր հայրենիքն ու ազգը կռապաշտութենէ ազատելու մեծ գաղափարը մշակեց, իր նպատակը սկսաւ տարածել, եւ քիչ քիչ հաւանողներ եւ համակիրներ ալ ունեցաւ։ Բայց միայն 40 տարեկան եած ատեն, այսինքն է 611-ին, ներքին բուռն ազդեցութենէ մղուած, եւ հաստատուն գործունէութեան կամքով զօրացած, առեւտրական գործերէ քաշուեցաւ, քարոզութեանց սկսաւ, եւ մարգարէական կոչում ունենալը յայտարարեց։ Իր առաջին գործակիցներն եղան կինը Խատիճէ, հօրեղբօրորդին Ալի, աները Ապուպէքիր, ազգականներէն Օսման, հօրեղբայրը Համզա, եւ հօրեղբօր թոռներէն Էօմէր։ Իր հետեւողներուն Միւսլիմ անունը տուաւ, որ է Փրկեալ կամ Հպատակեալ, նոյն բառին տարբեր առումներուն համեմատ։ Միանգամայն սկսաւ իր յայտնութիւններն ու աստուածային պատգամները հռչակել, եկ ամբողջական նոր կրօնական դրութիւն մը կազմել, որ հնագոյն մովսիսական եւ քրիստոնէական յայտնեալ կրօնքներուն հետ առնչութիւններ կը պարունակէր, բայց միեւնոյն ատեն տեղական յատուկ պարագաներ ալ կը միացնէր։ Մուհամմէտի դրութեամբ, Ադամէ, Աբրահամէ, Մովսէսէ եւ Յիսուսէ ետքը, յայտնութեանց լրումն էր իրենը, եւ ինքն էր Յիսուսի կանխագուշակած Մխիթարիչը (ՂՆԴ. 68)։ Մոհամմէտի առաջին յաջողութիւնը մեծ չեղաւ Մէքքէի մէջ, եւ Կուրէիշներու ընդդիմութիւնը զօրացաւ, որուն համար 622 Յուլիսին պարտաւորուեցաւ անկէ խոյս տալ եւ Մտինէ ապաւինիլ, ուր ընդունելութիւն գտաւ գլխաւորապէս հրէական գաղթականութեան պաշտպանութեամբ։ Ասկէ կը սկսի Հիճրէթ կոչուած արաբական կամ լաւ եւս իսլամական թուականը, պարզապէս լուսնական դրութեամբ կազմուած։ Մուհամմէտ Մէքքի մէջ կորսնցուցած էր Խատիճէ ամուսինը եւ անկէ ունեցած չորս մանչ զաւակները։ Ապագային 14 նոր ամուսնութիւններ կնքեց, բայց մանչ ժառանգ չթողուց։ Մետինէի մէջ Մուհամմէտ իր կրօնական կազմակերպութեան հետ, զինուորական զօրութիւնն ալ ջանաց միացնել։ Մէքքէցի գունդի մը վրայ յաղթութիւն տարաւ 624-ին, եւ տակաւ զօրութիւնը աւելցուց, Արաբիոյ հիւսիսային կողմերը տարածեց իր ազդեցութիւնը, եւ 627-ին նոր յաղթութիւն մըն ալ տարաւ, Մէքքէի Կուրէիշներու վրայ, որոնք 628-ին հաշտութիւն եւ զինադադար խնդրեցին եւ ստացան, Մեքքէն ու իր սրբավարյն եղող Քեապէն, Մուհամմէտի միւսլիւմներուն առջեւ բանալու պայմանով։ Ասոր վրայ նոր ոյժ ստացաւ Մուհամմէտի կողմը, եւ հետզհետէ ընդարձակեցաւ անոր քարոզած կրօնքը։

« 451. Ուսումնական Ջանքեր   |   454. Կոմիտասի Մահը »
© Gratun.org