Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1137. Հեթում Ի Կիլիկիա

Երբ տակաւին Հեթում Հայաստան կը գտնուէր, 1256-ին սկիզբները մեռաւ Բաթու զօրապետն հիւսիսոյ, իսկ որդին Սարթախ հօրը մահը լսելով ալ՝ ետ չդարձաւ, եւ Մանկուի մօտ գնաց, ընդ որ յոյժ ուրախացեալ Մանկու իշխանն, զայն հօրը յաջորդ նշանակեց եւ պատուեց իբր երկրորդ իւր, եւ տեղը դարձուց։ Սարթախ քրիստոնեայ էր եւ Արղուն տաճկահաւատ, եւ երկու զօրավարներուն մէջ թշնամութիւն կը տիրէր։ Հասան Ջալալ, Խաչէնի իշխանը, Հազիւ կրցաւ Արղունի ձեռքէն ազատիլ, եւ Սարթախի մօտ պաշտպանուիլ, սակայն Բարաքա եւ Բարքաշա տաճկահաւատ ազգականներ՝ Սարթախը թունաւորեցին, եւ Արղունի դիրքը զօրացաւ։ Օրբելեան կը պատմէ, թէ Արղուն ալ վասն մասնութեանց ինչ ամբաստանուեցան մեծ խանին առջեւ, եւ թէ Սմբատ երկրորդ անգամ (1132), 1256-ին (ՕՐԲ.Բ.161) Մանկուի մօտ երթալով Արղունի պաշտպան կայնեցաւ եւ ազատեց, որով զայն իրեն շնորհապարտ ըրաւ, եւ ոչ գիտէր Արղունն եթէ որով պատուեսցէ զՍմբատ (ՕՐԲ.Բ.160)։ Նոյն միջոցին Հալաւուն մեծ զօրավար ուզեց ինքն իջնել Մուզանի դաշտը, Թաթարներուն մեծ ձմերոցը, եւ Բաչու զօրավարի հրաման եղաւ, դէպ արեւմուտք Սելճուքներուն վրայ քալել (ԿԻՐ.218)։ Թաթար հրոսակը Կարին, Երզնկա, Սեբաստիա, Կեսարիա եւ Իկոնիոն հետզհետէ զարկաւ մինչեւ Պոնտոսի ծովին եւ Միջերկրեայ ովկիանին եզերքները։ Բաչուի բանակին օգնական էր Հեթում թագաւոր, եւ բազում ընծայիւք եւ զօրօք սպասաւորութիւն կատարէր, մինչեւ որ Բաչու բազում զօրօք առաքեաց զնա յերկիր իւր ի Կիլիկիա, ի քաղաքն Սիս, թուղթ գոհութեան եւ գովութեան գրեալ առ Հալաւուն վասն նորա (ԿԻՐ.219)։ Հեթում Սիս հասնելով, 1256 յունիս 5-ին մեծահանդէս մուտք կատարեց, զի երկար բացակայութենէ եւ յաջող ձեռնարկներէ կը դառնար, եւ քիչ մը գործերու եւ հոգերու մտադրութիւն դարձնելէ յետոյ սեպտեմբերին Բարձրբերդ գնաց, յատկապէս իր ծերունի հօրը մօտ մնալու (ՍԻՍ.554), որ գրեթէ գործէ քաշուելով հանգիստ ընելու իրաւունքը ստացած էր։ Քիչ օր ետքը, նոյեմբեր 17-ին, մեծաւ շքեղութեամբ Մամեստիոյ մէջ, Հեթում կատարեց իր անդրանիկ Լեւոնի ձիաւորեցուցանելոյ հանդէսը, որ էր ասպետական աստիճանի բարձրացնելու արարողութիւնը, Արեւմտեայց սովորութեան համեմատ։ Կոստանդին թագաւորահայր կը նախագահէր իր քսանամեայ եւ թագաժառանգ թոռին պաշտօնական բարձրացման, ամենայն զարմիսքն եւ ժողովն (ՍԻՍ.248), որոնց մէջ էին նաեւ Կոստանդինի աղջիկը Մարիամ եւ ամուսինը Յոպպէի կոմսը, եւ Հեթում աղջիկներէն Սիպիլ ու ամուսինը Անիտոքի Բոյեմոնդոս իշխանը, եւ Ֆիմի ու ամուսինը Յուլիանոս Սիդոնի կոմսը։ Մասնաւոր դեպքերէն անցողակի յիշենք եւս Հեթումի Լեւոն եղբօր մահը 1258-ին, եւ անկէ ետքը Հեթումի մինչեւ Տրիպոլիս երթալը տեղւոյն կոմսին եւ Անտիոքի իշխանին մէջ տեղի ունեցած դժտութիւնը հաշտեցնելու, եւ 1259-ին Տարսոնի մէջ Հոգեգալստեան տօնին օրը՝ որ կը հանդիպէր յունիս 1-ին, Հեթումի կրտսեր եղբայրներէն Պաղտինի, Գռների վանքին եպիսկոպոս ձեռնադրուիլը Յովհաննէս անունով, իր երէց եղբօր Բարսեղ եպիսկոպոսի ձեռաց ներքեւ կրթուելէ ետքը (ՍԻՍ.144)։

« 1136. Հեթում Ի Հայաստան   |   1138. Հեթում Ի Միջագետք »
© Gratun.org