Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1138. Հեթում Ի Միջագետք

Այդ հանդիսութենէն ետքը պէտք է դնել Հեթում թագաւորին եւ Կոստանդին միասին Միջագետք երթալը Հալաւունը ողջունելու Եդեսիոյ մէջ, զոր 1259-ին հանդիպած կը նշանակէ պատմիչը (ՎԱՐ.151), Հալաւուն նախընթաց տարւոյն մէջ կատարած էր Պաղտատի արշաւանքը, եւ քաղաքը առած բուռն զօրութեամբ։ Պաղտատ կը շարունակէր Ապպասեան ամիրապետներուն քաղաքամայրն ըլլալ, ուր 1226-ին Տահէր-Պիլլահէ ետքը իշխանութեան բարձրացած էր Մըսթանսըր-Պիլլահ, 1242-ին իրեն յաջորդած էր Մըսթազէմ-Պիլլահ, լոկ անուանական կամ կրօնական իշխանութեամբ, եւ այս վերջնոյս ամենիշխան փոխարքայն էր Մուհամմէտ Էլքամի, ինքն Ալիեանց պաշտպաններէն եւ հետեւաբար Ապպասեանց ամիրապետութեան ներքին թշնամի։ Մանկու խան, Հեթումի կարծեցեալ յանձնարարութենէ աւելի (1134), իրեն ազգատոհմին նախնական նպատակին հետեւելով, Հալաւուն եղբօրը յանձնարարած էր վերջ տալ Պաղտատի ամիրապետութեան, եւ նա թէ իր զինուորական ոյժով եւ թէ Էլքամիի կամակցութեամբ 1258 փետրուար 5-ին, իր դրօշը կանգնած էր Պաղտատի աշակերտներուն վրայ, եւ Մսթաղէմ անձնատուր ըլլալու ստիպուած, զոր առաջ բանտարկեալ, եւ քանի մը օր ետքը փետրուար 10-ին բանտին մէջ սպաննել տուած էր (ՎԵՐ.150.ԿԻՐ.223)։ Ահեղ եւ ահռելի եղաւ Պաղտատի կոտորածն ու կործանումը, եւ միայն ապրեցան քրիստոնեայք որ կային անդ (ՎԱՐ.150), եւ այն Հալաւունի Տօղուզ տիկնոջ բարեխօսութեամբ։ Տօղուզ համար գրուած է թէ քրիստոնեայ էր նեստորական աղանդէ, բայց դաւանական տարբերութեանց անտեղեակ՝ անխարդախ սիրով մեծարէր զամենայն ազգ քրիստոնեայ, եւ Հալաւունի հաւանութեամբ, շարժական եկեղեցի եւ քահանաներ եւ պաշտօնեաներ կը շրջեցնէր բանակին հետ, որոնք ի ձայն ժամհարի պաշտամունք կը կատարէին։ Տօղուզի միջնորդութեամբ շատ անգամ քրիստոնեաներ Հալաւունէ ազատութիւն եւ խաղաղութիւն կը ստանային (ՎԱՐ.149)։ Պաղտատէ ետքը նշանաւոր եղաւ Մուֆարզինի առումը, որուն սուլտանը երկար պաշարման դիմացաւ, բայց Հալաւուն այնչափ նեղեց, որ պաշարեալներ մինչեւ իսկ զանսուրբ անասունս, եւ ապա զաղքատան, ապա զծնունդս իւրեանց ուտել ստիպուեցան (ՎԱՐ.150), բայց քաղաքը վերջապէս գրաւուեցաւ 1259 տարւոյ մեծպահքի միջոցին, եւ մնացեալներն ալ կոտորուեցան (ԿԻՐ.226)։ Այդ պաշարման միջոցին Հալաւունի բանակները ամէն կողմ ցրուած՝ աւերածներ կը հասցնէին, եւ բռնի հարկահաւաքութեամբ ժողովուրդը կը նեղէին։ Իսկ Հայոց թագաւորին եւ կաթողիկոսին Միջագետք երթալը, ոչ միայն պարտաւորութեան արդիւնք էր, այլ եւ քրիստոնէից մասին դիւրութիւններ ստանալու պիտի ծառայէր։ Զի եթէ մեր պսակաւորն Հեթում մէկ կողմէ Հալաւունի կօգնէր Եգիպտացւոց դէմ, եւ ընդ նմա էր յառնուլ զամենայն աշխարհն Շամայ, իմա՛ Ասորիքը, միւս կողմէն արդիւնաւոր կըլլար ազատելով ի մահուանէ զքրիստոնեայսն, զեկեղեցականս եւ զաշխարհականս (ՎԱՐ.151)։ Չենք գիտեր թէ Հեթում կը յուսար արդեօ՞ք որ Հալաւուն մինչեւ Երուսաղէմ ալ յառաջէ. բայց սա պարտաւորուեցաւ ետ դառնալ, զի Մանկու խանին մահուան լուրը եկաւ, եւ ինքն յաջողութիւնը ձեռք ձգելու փութաց, Քիթրուզա զօրավարին յանձնելով նոր գրաւուած տեղերու պահպանութիւնը։ Իսկ Հեթում Կիլիկիա կը դառնար, կաթողիկոսն ալ միասին։ Սակայն Եգիպտոսի սուլտանը առաւելագոյն զօրութեամբ կը յարձակէր միւս տարին 1260-ին (ԿԻՐ.228), եւ Թաբորի ճակատամարտին մէջ յաղթական կըլլար, եւ փախստական Թաթարներ Կիլիկիա կապաւինէին, ուր Հեթում զիրենք կը հոգար, եւ հանդերձ եւ երիվար եւ ռոճիկ տալով առ տէրն իւրեանց կը դարձնէր, ինչ որ Թաթարներու աչքին կը բարձրացնէր Հեթումի եւ Հայերուն պատիւը (ՎԱՐ.152)։

« 1137. Հեթում Ի Կիլիկիա   |   1139. Զանազան Դիպուածներ »
© Gratun.org