Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ներսէս Գ. Իշխանցի

486. Արաբացւոց Մերձեցումը

Կայսերական պագամաւորն Դաւիթ Բագաւանցին հրակաւ ետ դարձած է, թէպէտ բան մը գրուած չէ, բայց ժողովական գիրը կայսեր չէ ղրկուած, եւ ւ՚երեւի որ կաթողիկոս եւ պատգամաւոր դարձուած մը յարմացուցած են, Յոյները չգրգռելու համար։ Թերեւս Ներսէս՝ եպիսկոպոսներն ալ համազեց չզրկել, վասնզի ըսուած ալ է, թէ գիրը իրեն տրուեցաւ զի պահեսցէ յեկեղեցւոջն (ՍԵԲ. 221)։ Միւս կողմէն նոր կրկնում մը կամ նոր ձայն մը չելաւ այլեւս արքունիքէն եւ նոր ստիպումներ չեկան Բիւզանդիոնէ։ Այդ լռութեան պատճառ եղած է գլխաւորապէս Բիւզանդական արքունեաց ամբողջ մտադրութեան՝ Արաբական արշաւանքներուն կողմէն գրաւուած ըլլալը։ Էօմէր, մոլգեին պարսիկը մը ձեռքով սպանուած էր 644-ին, եւ իրեն յաջորդած էր Օսման, 80 տարեկան հասակաին մէջ։ Թէպէտ ինքն անձամբ անկարող, բայց իր օգնականները, մեծաւ մասամբ նորահասներ, նոր աշխարհակալութեանց եւ նոր յաղթութեանց հետամուտ, երեք կողմէն ահագին արշաւանքներ կը մղէին կայսրութեան դէմ, որուն հետ հաստատուած եռամեայ հաշտութեան կա զինադադարի պայմանաժամն ալ լրացած էր (ՍԵԲ. 215)։ Թեւ մը Եգիպտոսը կրկին նւաճելով, Ափրիկէի հիւսիսային երկիրները գրաւած, եւ Հերակլեան նեղուցն ալ անցնելով Սպանիա մտած էր։ Ուրիշ թեւ մը Նսորիքէն դէպի Կիլիկիայ եւ Փոքր Ասիա կը յառաջէր յաղթական գնացքով։ Երրորդ թեւ մը Միջագետքէն դէպի Պարսկակստան կ՚երթար, ուր Յազկերտ նոր փորձեր կ՚ընէր թագաւորութիւնը վերահաստատելու։ Այդ գունդը ՀԱյաստանի վրայ ալ արշաւանքներ կը կատարէր, եւ ժողովուրդը կը նեղէր։ Եթէ Ափրիկէի արշաւանքը կրնար անտարբեր թողուլ ՀԱյերը, բայց ոչ նոյնպէս Փոքր Ասիոյ եւ Միջագետքի արշաւանքները, որք Հայերուն վրայ կը ծանրանային եւ Հայաստանի կը սպառնային։ Յունաց կայսրւոթիւնը, որ երկրին տիրապետողն էր իրաւապէս, իրապէս ոչինչ չէր ըներ, գուցէ չէր ալ կրնար ընել։ Միայն Հայաստան գտնուող Յոյն զօրավարներ եւ գունդր Հայերը կը նեղէին եւ կը կեղեքէին, եւ բռնութիւններ կը գործէին քաղկեդոնական խնդիրին պատճառով, կամ բռնի հաղորդակցութեան ետիպելով, կամ տարօրինակ պահանջումներ առաջարկելով։ Յուսահատ կացութեան մէջ ներքին անհամաձայնութիւն կը ծագի Հայոց մէջ, եւ չեն կրնար միաբանիլ ինչ ընելիքնուն վրայ։ Յոյներուն հաւատարիմ մնալով Արաբացւոց թշնամութիւնը կը գրգռէին՝ առանց Յոյներէ պաշտպանութիւն գտնելու, մինչ Արաբացւոց կողմը դառնալով, իրենց քրիստոնէութիւնը անարգած կը սեպուէին, թէպէտ Յունաց դաւանութեան համամիտ չէին։ դաւիթի ձեռքով ղրկուած հրամանն ալ զայրացուցած էր հոգիները, իսկ Հայաստան գտնուող Յոյներուն ընթացքն ալ զայրոյթ եւ զզուանք պատճառած էր։ Ահա զանազան տեսակէտներ, որք միտքերը կը շփոթէին, եւ զանազն միտումներ կը թելադրէին՝ որք համաձայնութեան չէին նպաստեր։ Այդ գաղափարները 649-է սկսելով հատզհետէ զօրացան, եւ տարի մը կամ երկու երկիրը անստոյգ վարվնման մատնեցին։ Եկեղեցականաց կողմը Ներսէս կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ միշտ կրօնական տեսակէտը ամուր բռնելով, հոգւով չափ կը խորշէր իսլամական մերձաւորութենէն, մինչ նախարարները Թէոդորոս սպարապետի գլխաւորութեամբ՝ որեւէ կերպով ապահովութեան վիճակ մկ կը փնտռէին, առանց իսլամութիւնը ընդունելու։ Վերջապէս նախարարաց կողմը զօրացաւ, որոնց ձեռքն էր քաղաքական վարչութիւնը եւ զինուորական ոյժը։ Թէոդորոս Ռշտունի բանակցութեան մտաւ Մուավիէ զօրավարին հետ, որ Փոքր Ասիոյ կողմէն կը յառաջէր։ Հայերը կը հաւանէին Արաբացւոց հպատակի եւ Յոյներէն բաժնուիլ, առ այժմ ապահարկ մնալ, եօթը տարի ետքը սակ կամ հարկ տալ որչափ որ կարենան, եւ 15000 հեծեալ պահել, եւ իրենց հաւատքին մէջ մնալ։ Իսկ Արաբացիք կը խոստանային օգնութեան զօրք ղրկել Յունաց դէմ, Հայ հեծութեան զօրք ղրկել Յունաց դէմ, Հայ հեծեալները շատ հեռու չղրկել, Տաճիկ պաշտօնեաներ չդնել, եւ հարկին հաշւոյն արմտիք ալ ընդունիլ (ՍԵԲ. 216)։ Եկեղեցական կողմը բռնադատուեցաւ լռել, թէպէեւ եղած դաշնադրութիւնը համարեցաւ՝ ուխտ ընդ մահու եւ դաշինս ընդ դժոխոց (ՍԵԲ. 215)։ Այդ դաշնադրութեան թուականը կրնանք դնել 651-ին, որով Հայոց վարանման միջոցը երկու տարիի չափ ձգձգուած կ՚ըլլայ։

« 485. Ժողովական Թուղթը   |   487. Կոստանդինի Արշաւանքը »
© Gratun.org