Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ներսէս Գ. Իշխանցի

493. Թէոդորոս Ռշտունի

Յազկերտ Պարսից վերջին թագաւորը, անգամ մը յաղթուած ու փախստական, այս միջոցին նորէն փորձ մը ըրաւ իր թագաւորութիւնը ձեռք ձգել, արեւելեան գաւառներէ գունդեր հանելով, բայց վարջնականապէս յաղթուեցաւ ու սպաննուեցաւ, եւ 652 տարին Սասանեաց վերջանալուն թւական կ՚ընդունուի շատերէն։ Արաբացիք յանղթական, Յոյներ փախստական, Ներսէս յուսահատ, ասպարէզը մնաց Թէոդորոսի ձեռք, որ իր ուղղութեամբ, Արաբացիներու առջեւ գլուխ ծռելէ տարբեր եղանակ չէր գտներ։ Այս նպատակով ելաւ անձամբ Դամասկոս գնաց, Մուավիէ զօրավարին հետ տեսնուեցաւ, Հայոց հպատակութիւնը ներկայեց, լաւ կերպով պատուուեցաւ, հանդերձս ոսկեղէնս եւ ոսկեթելս, եւ վառ մի նովին օրինակաւ ընծայ ստացաւ, եւ հայաստանի ու հիւսիսային կողմերու վրայ մինչեւ ցպահակն Ճորայ՝ քրիստոնէից գունդերու ընդհանուր հրամանատար անուանուեցաւ, եւ իր փեսային, Համազասպ Մամիկոնեանի համար ալ Հայաստանի վրայ վարչական պաշտօն առաւ, եւ յաջողութեամբ դարձաւ, պայման եդեալ, ածել զերկիրն զայն ի ծառայութիւն (ՍԵԲ. 225)։ Այդ միջոցին է որ Արաբացիք ծովէն ու ցամաքէն մեծ արշաւանք մը կաղմակերպեցին, զի առցեն զԿոստանդնուպոլիս, եւ մինչեւ քաղաքին առջեւը հասան, եւ Յոյներ ամն կողմէ տկարացած աղօթքի եւ եկեղեցիներուն դիմելէ զատ ճարարնին չմնաց։ Նախախնամական յաջողութեամբ ահագին ալեկոծութին մը ելաւ, որ վեց օր տեւեց, արաբական տորմիզը փճացուց, եւ ապրեցոյց Աստուած զքաղաքն ի ձերն աղօթից, որովհետեւ ցամաքային բանակն ալ պարտաւորուեցաւ հառանալ, եւ զարնելով զարնուելով մինչեւ Ասորիք դարձաւ (ՍԵԲ. 228)։ Թէոդորոս հիւանդացած Աղթամար քաշուեցաւ, իսկ Հայ նախարարներ, թէ Յունաց եւ թէ Արաբաց բաժիններուն մէջ, Մուշեղի եւ Համազասպի գլխաւորութեամբ, ի մի վայր մաիբանեցան, եւ արարին ընդ միմիանս հաշտութիւն, եւ համեարշխութեամբ Յոյներէ բաժնուելով Արաբաց հետ հաշտ ապրելու խորհուրդին հաւանեցան։ Սակայն Արաբներն ալ նոր նեղութիւններ հասցուցին Հայերուն վրայ, իրենց հեծեալներն ու գունդերը գաւառներու մէջ ցրուելցին, եւ կարգեցին հարկապահանջս ոսկւոյ եւ արծաթոյ (ՍԵԲ. 229)։ Այսպէս Արաբացիք ալ կատարելապէս վստահ չէին Հայոց վրայ, որք շարունակ մասնաւոր խլրտումներ կ՚ընէին, բայց յուսահատ կը լռէին, երկու կողմէ ալ զօրաւոր եւ ապահով դիրք մը չգտնելով։ Արաբացիք շարունակ պատանդներ կը վերցնէին խլրտող գաւառներէն, եւ կը տանէին զգլխաւոր իշխանս աշխարհին, եւ զկանայս եւ զուստերս եւ դստերս բազմաց (ՍԵԲ. 234), որոնց թիւը մինչեւ 1775 հասաւ (ՅՈՎ. 113)։ Ասոնց մէջ էին Մուշեղի չորս զաւակները, եւ Համազասպի երեք զաւակներն ու Գրիգոր եղսայրը (ՍԵԲ. 237)։ Երկիրը կը շարունակէր այդ անորոշ եւ վարանեալ վիճակին մէջ։ Համազասհ Մամիկոնեան, որ ունէր զիշխանութիւն Հայոց աշխարհիս, թէպէտ ընթերցասէր եւ ուսումնասէր էր, բայց ընտանեսուն ըլլալով, վարժ եւ կիրթ չէր հրահանգօք զինուորական վարժից, եւ հակառակ Մամիկոնեանց ցեղին աւաննդութեան՝ չէր ալ մտեալ ի ճակատ, եւ ոչ տեսեալ զդէմս թշնամեաց։ Երբ մէկ կողմէն կը գրգռուէր կատարեալ զգործ քաջութեան ըստ նախնեացն վարժից (ՍԵԲ. 234), միւս կողմէն պատանդներուն մէրը զինքը կը կասեցնէր, ինչպէս նաեւ Մուշեղը, որ բռնադատեալ հաւանած էր այդ կացութեան։ Թէոդորոս Ռշտունի կը ջանար երբեմն համոզմամբ եւ երբեմն բռնութեամբ խլրտող իշխանները համաձայնութեան մէջ պեհալ, եւ վերջին անգամ նորէն Ասորեստան կերթար Մուավտէի պետ տեսնուելու, որ միշտ այս կոմղերուն իշխողն էր, թէպէտ 856-ին Օսման սպաննուած էր, եւ խալիֆայութիւնը կամ ամիրապետութիւնը կը վարէր Ալի, Մուհամմէտի փեսան։ Թէոդորոս կը յուսար թերեւս բանակցութեամբ լաւագոյն վիճակ մը ապահովել, սակայն արդէն հիւանդ, ախտը ծանրանալով, արդէն Դամասկոսի մէ կը մեռնէր, իսկ մարմինը կը փոխադրուէրեւ կ՚ամփոփուէր ի գերեզմանի հարց իւրոց (ՍԵԲ. 234)։ Թէոդորո կոչուած է եւս Սահառունի, Ռշտունեաց տէր (ԱՍՈ. 92), որ Սահառունեաց եւ Ռշտունեաց ազգակցութիւնը կը ցուցնէ, եւ մենք քանիցս տեսանք որ Սահառունիներ գործի եւ պաշտօնի վրայ էին, եւ անոր հետեւանքն է որ Թէոդորոս առջեւ ինկած, եւ գրեթէ պարագաներու բերմամբ երկրին գլուխ եղած է։ Մենք զինքը գործի վրայ տեսանք Եզրի կաթողիկոսութեան սկիզբներէն, եւ այսպէս 631-էն մինչեւ 658, որ է իր մահուան թուականը, բաւական երկար միջոց մը կրցած է ազդեցութիւն վարել Հայաստանի կացութեան վրայ։ Յոյներուն անկայուն կարողութեան եւ կրօնամոլ ուղղութեան վրայ՝ ներքին համոզում ունենալով, չկրցաւ երբեք անոնց վստահութիւնը՝ իր քաղաքականութեան հիմնակէտ ընել. Հայերուն ինքնուրոյն կացութիւն մը ստեղծելուն ալ բաւական ոյժ չգտաւ, Արաբացւոց հետ համաձայնութիւնը լաւագոյն սեպեց, բայց յայդմ ալ անոնց կողմէն իր յուսացած ուղիղ դիտումը չգտաւ։ Իր ընթացքը կրնայ ներհակընդդէմ քննադատութեանց ենթակայ ըլլալ։ Թերեւս իր կենդանութեան՝ իր ընթացքը չարդարացաւ, բայց առաջիկային պիտի տեսնենք թէ դարձեալ անոր ուղղութիւնը զօրացաւ։

« 492. Ներսէսի Քաշուիլը   |   494. Կաթողիկոսը Բացակայ »
© Gratun.org