Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ներսէս Գ. Իշխանցի

498. Վարագայ Խաչը

Այդ միջոցին պէտք է դնենք Վարագայ խաչին երեւումը, որ ազգային աւանդութեանց մէջ նշանաւոր տեղ գրաված է, թէպէտ Սեբէոս եւ Պատմաբան զայն չեն յիշատակեր։ Ճառընտիրին նշանակած ՃԲ թուականը, որ 653ին կը պատասխանէ, չի կրնար իբրեւ ճշդուած թուական ընդունուիլ, որովհետեւ նոյնիսկ Ներսէսի փախուստին եւ առանձնանալուն տարին է (§ 492), եւ կաթողիկոսը չէր կրնար այդ միջոցին Վարագ գալ եւ հանդիսական տօնախմբութիւն կատարել, ինչպէս կը պատմուի (ՎՐՔ. ԺԱ. 213), եւ ոչ մտադրութիւն դարձնել նոյն տեսիլքին։ Մենք կը կարծենք թէ յիշուած թուականին գրչագրութիւնը ուղղելով, պէտք է ՃԹ կարդալ, որ կը սկսի 660 տարւոյ Յունիս 14-ին, եւ կը ձգուի մինչեւ 661 կէսը, որուն մէջ տեղի ունեցաւ Հայոց հպատակութիւնը Արաբական իշխանութեան, նոյնիսկ Ներսէսի գործակցութեամբ։ Արծրունին ալ Վարագայ յայտնութիւնը կը դնէ յամի ունելութեան Տաճկաց զհայկական աշխարհս (ԱՐԾ. 286)։ Իսկ Արծրունիին գրելէն 259 տարի առաջ տեղի ունենալուն հաշիւը անորոշ կը մնայ, վասնզի անորոշ է անոր գրած տարին ալ։ Գալով երեւումին պատմութեան, ազգային աւանդութիւնը գիտէր, թէ Գայիանէ իր սանին Հռիփսիմէի վիզէն կախած էր բուն Խաչափայտի մասունքը, զմածեալն տէրունական արեամբն (ԽՈՐ. 298), զոր կոյսը մէկտեղ պահեց իր ուղեւորութեան մէջ, բայց վերջին անգամ Վանի մօտ եղած ատեննին, վասն կասկածի հալածանաց մասունքը վիզէն հանեց, եւ ծածկեց Վարազի գագաթը, հանդէպ Վանի, ի հարաւակուսէ լերինն, եւ հոն թողուց երբ անկէ Վաղարշապատ կ՚երթային, եւ երկու քահանաները այնտեղ պահպանութեան մնացին։ Սակայն քահանաներ այնտեղ կը վախճանին, եւ Խաչափայտին տեղը կը մնայ անծանօթ (ԽՈՐ. 302)։ Այդ աւանդութիւնը կենդանի պահուած էր Վանի կողմերը, վասնզի Վարագը յաջորդաբար ճգնաւորներու տեղ եղած էր, ուր խրճիթներ ու եկեղեցի ալ շինուած էին։ Ասոնց յաջորդներն էին այդ ժամանակին նոյն տեղ ճգնող երկու ընկերներ, Թոդիկ եւ Յովէլ։ Ասոնք իրենց հոգեւոր փափաքներուն մէջ շարունակ ալ կ՚աղօթէին Աստուծոյ, որ լերան ծոցը ծածկուած սուրբ գանձը յայտնէ։ Վարագ լեռը իրեն գագաթը տափարակ լեռնադաշտ մը ունի, ուր շինուած էր Վերին Վարագի եկեղեցին, եւ անկէ վեր ալ սեպաձեւ քարաժայռներ կը բարձրանան, որ Գալիլիա կը կոչուին։ Գիշեր մը որ Թոդիկ եւ Յովէլ աղօթքի էին, յանկարծ կը տեսնեն որ Գալիլիայի գագաթը լուսաւոր տաճար մը կ՚երեւի, 12 սիւներով, եւ հրեշտակային փառաբանութիւններ կը լսուին, սիւներու նշան մը, որ քիչ ետքը անկէ կը բաժնուի, եւ օդին մէջէն կու գայ կը հանգչի եկեղեցւոյն սեղանին վրայ։ Իրօք ալ երկու ճգնաւորները եկեղեցի կը մտնեն, եւ լուսեղէն Խաչը այնտեղ կը տեսնեն, եւ երկրպագելէ ետքը՝ կ՚ելլեն, տեսիլք ուրիշներու կը պատմեն, եւ անոնք ալ կը տեսնեն եւ կը վկայեն։ Վան քաղաքն ալ ուր կը հասնի, եւ հաւատացեալներ խմբովին Վարագ կու գան, եւ Գալիլիա կը բարձրանան, եւ մինչեւ 12 օր ամենայն ոք կը տեսնէ եւ կը հաստատէ, Գալիլիայի վրայ 12 սիւներով լուսաւոր տաճարին տեսիլքը։ Իսկ Խաչափայտի մասունքը շօշափելի կերպով կը տեսնուի եկեղեցւոյ սեղանին վրայ, եւ այն օրէն սկսելով ազգային բարեպաշտութեան նշանաւոր առարկայ կ՚ըլլայ։ Ներսէս կաթողիկոսին կը հասնի աւետիսը, եւ ան ալ փութայ Վան գալ եւ Վարագ ելլել, Թէոդորոսի որդի Վարդ Ռշտունի սպարապետին հետ, որ Վարդ Պատրիկ անունով ալ կը յիշուի (ՎՐՔ. ԺԱ. 213)։ Վարգի անունը կը հաստատէ մեր դրած 660 թուականը, վասնզի 653-ին դեռ Թէոդորոս կենդանի էր, եւ սպարապետն ինքն, էր մինչ Վարդ հօրը մահուընէ ետքը անոր գործը ստանձնեց։ Ներսէս կաթողիկոս եղելութիւնը ստուգելէ ետքը, մեծահանդէս տօնախմբութիւնը կը կատարէ, եւ Վարագայ Խաչին երեւման յիշատակին տարեկան տօն կը հաստատէ Հայ Եկեղեցւոյ մէջ, որ մինչեւ ցայսօր անխափան կը տօնուի։ Վարագայ տօնին օրը հաստատուեր է մեհեկան ամսոյ 20-ին, որ թէպէտ Յայսմաւուրքի մէջ Փետրուար 26 կը դրուի (ՅԱՍ. Ա. 96), սակայն հին ու շարժական տոմարի հաշուով, 660-ին հանդիպած է Դեկտեմբեր 30-ին, զոր կրնանք ընդունիլ իբրեւ տեսիլք օրը։ Այժմ տօնը կը կատարուի Խաչի երրորդ Կիրակիին, որ Սեպտեմբեր 25-էն Հոկտեմբեր 1, եօթն օրերուն մէջ կը փոփոխուի։

« 497. Զուարթնոց Եկեղեցին   |   499. Այդ Մասին Տեսութիւններ »
© Gratun.org