Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1141. Վարդան Խանին Մօտ

Հեթումի նորէն գործի ձեռնարկելը եւ թշնամութեանց կրկին գրգռուիլը չպատմած, պէտք է յիշենք Վարդան վարդապետին Հուլաւունի ներկայանալը, զոր ինքն իսկ նկարագրած է հետաքրքրական մանրամասնութիւններով (ՎԱՐ.155-161)։ Հալաւուն ուզած պիտի ըլլայ Հայոց վարդապետներէն գլխաւոր մը անձամբ ճանչնալ, որ Շնորհաւոր անուն փառաւորելոյ առն ձեռքով իրեն մօտ հրաւիրեց Վարդան Արեւելցի, որ ժամանակին վարդապետներէն նշանաւորագոյնն էր։ Վարդանի ընկերացան Սարգիս եւ Գրիգոր վարդապետներ, եւ Տփղիսի աւագերէց տէրտէրն, զորս Շնորհաւոր տարաւ իւրով ծախիւք եւ գրասիւք։ Վարդան հաւանաբար մեկնեցաւ իր Կայնի վանքէն (1124), այլ թէ ուր հանդիպեցաւ Հուլաւունի որոշ չի գրեր, բայց պէտք է պաշտօնական քաղաքին մէջ եղած ըլլայ, զի Թաթարներուն տարեմուտի հանդէսին ներկայ եղած է, որ կը հանդիպէր 1264 յուլիսին, եւ Հայոց 713 արացին, իսկ արացը շարժական տոմարով կը սկսէր յունիս 13ին, որով յուլիսի առաջին եւ արացի վերջին օրերուն կիյնայ Թաթար ամանորը, Խուռուլթա կամ Գուրելթայի կոչուած, որ ամէն համախումբ աշխարհատօներու անուն ալ եղած է։ Տօնը իբր լուսին մի կը տեւէ եղեր մեծ շուքով, եւ ամենքին նոր զգեցեալ, եւ թագաւորք եւ սուլտանք նուէրներ ղրկած են եղեր, եւ յանուանէ կը յիշէ Հայոց Հեթում եւ Վրաց Դաւիթ թագաւորներուն եւ Անտիոքի Լատին իշխանին ընծաները։ Հուլաւուն թող չտար որ Վարդան երկրպագութիւն ընէ, գիտնալով թէ արքաւունք կամ քրիստոնեայք Աստուծոյ միայնոյն կը պահեն այդ ձեւը։ Հուլաւունի առաջին յայտարարութիւնը կըլլայ, կոչել եմ զքեզ որ տեսանես զիս եւ ճանաչես, եւ ի սրտաց աղօթես վասն իմ, եւ իր խմելու գինին ալ վարդապետին օրհնել կու տայ։ Եղած խոսակցութեան մասին Վարդան կըսէ. Աւելորդ է զամենայն գրել, շատ խօսեցաւ, եւ կը պատմէ թէ շարականներ երգեցին, նոյնը ըրին հոն եղող Վրացիներ, Ասորիներ ու Հոռոմներն ալ, բայց միշտ առաջին պատիւը Հայերուն է եղած։ Հալաւուն Վարդանի հետ առանձին խօսակցութեանց ալ մտած է բարոյական կէտերու վրայ, եւ Վարդան պատշաճ խրատներ տուած է, ի Քո դրունս հէնց մարդ կացս՝ որ յԱստուծոյ երկնչի եւ զքեզ սիրէ, կուրանայ ո՛չ կաշառօք, եւ քեզ ասէ զիրաւն։ Քրիստոնեաներու վրայ խօսելով, Վարդան վստահացուցած է, թէ Ամէնոյ սիրտ քեզ լաւ է, եւ քեզ աղօթքն են առնում, եւ Հուլաւուն ըսած է, Մենք Քրիստոէասէր ենք եւ քրիստոնէութիւն կայ ի մեր տանս։ Արդէն ալ յիշեցինք Տօղուզ տիկինը (1137)։ Տեսնելով որ Վարդան ոչխարէնի էր հագած, կուզէ անոր ոսկի զգեստ եւ շատ ոսկի տալ, բայց Վարդան պատճառելով թէ աբեղայ է, կը խնդրէ միայն ողորմութիւն ի վերայ աշխարհի։ Բայց Հուլաւուն իրեն պզտիկութիւն կը սեպէ առանց նուէրի ճամբել, ուստի անոր կընծայէ երկու հանդերձ իրեն յարմար եւ բալիշ մի ոսկի, եւ շնորհքներու հրովարտակ մըն ալ կու տայ, աւելցնելով, թէ զինչ քո սիրտդ պիտի աւելի՝ զայն ալ գրել տուր։ Իսկ ոսկի բալիշը տափարակաձեւ ձոյլ ոսկի մըն էր, ի չափ միոյ եւ կշեռ լտեր միոյ (ՕՐԲ.Բ.170), որ Թաթարներուն համար ամէնէն մեծ պատիւն էր։ Վարդան բաւական երկար կը մնայ խանին մօտ, զի տակաւին հոն է եղեր 714 ամանորին, որ կիյնայ 1265 յունուար 14-ին, եւ հարկաւ գարունին պարտաւոր էր սպասել դառնալու համար, եւ ճիշդ այդ միջոցին փետրուարի մէջ Հալաւուն կը մեռնի, եւ Վարդան կը դիտէ, թէ կատարեցա՞ւ, այն Աստուած գիտէ, զի համբաւեցին նախ թէ դեղով եւ հնարիւք սպանին, եւ յետոյ ծածկեցին զզրոյցն, եւ այս կասկածը ծագած է հիւանդութեան ատեն գործածուած կախարդական հմայքներէն։ Թիւնաւորուելուն խօսքը ուրիշներ ալ կընեն, եւ ամբաստանեն, Խոջա անուն դիւանապետը, որ էր գլուխ եւ վերակացու ամենայնին, թէ դեղակուր ըրաւ հուլաւունը, ինչպէս յեիոյ Տօղուզ տիկինն ալ (ՕՐԲ.Բ.165)։ Տօղուզ ուզած է պատարագ առնել տալ Հուլաւունի համար, որուն Ասորիներ հաւանած են, այլ Վարդան դիտողութիւն է ըրած, եւ յանձնարարած է ողորմութիւն եւ հարկաց թեթեւութիւն առնել։ Հուլաւունի յաջորդած է որդին Ապաղա, եւ երեք ամիս ետքը Տօղուզ տիկինն ալ վախճանած է, բայց Թաթար արքունեաց մէջ քրիստոնէից պաշտպան մնացած է Թուխթանի տիըին, Տօղուզի ազգական մը։ Նոյն իսկ Ապաղա քրիստոնեայ կին առած է, Յովհաննէս Վադակէսի կամ ըստ այլոց Միքայէլ Պալէոլոքի՝ Դեսպինա աղջիկը (ՎԱՐ.161)։ Իսկ Ապաղայի մկրտուիլը Երզնկայի եպիսկոպոս Սարգիսի ձեռօք եւ այնպէս պսակուիլը (ԿԻՐ.234), պարզ զրոյց մըն է, եւ Հեթում պատմիչ Ապաղայի քրիստոէանալն ալ կը հերքէ (ՀԵԹ.51)։ Վարդան ետ եկած է տարի մը տեւող ուղեւորութենէ վերջը։ Զանց կընենք քաղել Վարդանի Թաթարներուն վրայ տուած ծանօթութիւնները, որոնք բաւական հետաքրքրական են ազգաբանական ուսումասիրութեանց համար (ՎԱՐ.160)։

« 1140. Պապին Նուիրակը   |   1142. Մառիի Պատերազմը »
© Gratun.org