Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Անաստաս Ա. Ակոռեցի

506. Տոմարի Խնդիրը

Անաստասի գործերուն դառնալով կը գտնենք տոմարական հաշիւներու ուղղութեան համար տարած հոգածութիւնը։ Մովսէսի օրով կատարուած տոմարի նորոգութիւնը (§ 384), Զատիկի հաշիւը Յուլեան կամ Հռոմէական տոմարի պատշաճեցուցած էր, եւ 532 տարիներու Էասի շրջանը ընդունած, սակայն Հայոց քաղաքական տոմարը, հին շարժականն էր մնացած, որուն տարիները հաւասար կերպով 365 օրերէ բաղկացած լինելով, 6 ժամերու կոտորակը հաշիւի չէր առնուած, եւ այսպէս 4 տարին մէկ օր ետեւ կը մնար գիշերահաւասարը, եւ Հայոց տոմարը ուղղակի չէր տար Զատիկին օրը, եւ պէտք կ՚ըլլար գալ ի զուգաւորութիւն Հռոմայեցւոց, որ է ըսել հռոմէական տոմարինկարօտ ըլլալ։ Անաստաս փափաքեցաւ որ Հայոց տոմարին տրուի այնպիսի ուղղութիւն մը, զի թերեւս անշարժ զնա այլոց ազգաց մարթասցի յօրինել, եւ տարեգլուխը եւ տարեկան տօները չորս տարին օր մը կորսնցնելով չորս եղանակներու վրայ շրջան չընեն, եւ չըլլան յեղափոխք յեղանակք ժամանակաց (ՅՈՎ. 118)։ Թէպէտ պատմիչներ չեն յիշեր, սակայն տոմարական հաշիւով՝ ուրիշ շարժառիթ մըն ալ կրնանք նշանակել Անաստասի այդ մտադրութեան։ Հինգհարիւրեակի կամ Հայոց թիւի 144 տարին, որ է 665 թուականը, Ծռազատիկի տարի եղած է, որ ըսել Հայերուն եւ Յոյներուն Զատիկի օրուան վրայ իրարմէ զատուելուն տարին (§ 383)։ Որչափ ալ Անեցին 653-ին կը դնէ պատառումն զատկի ըլլալը, սակայն տոմարական հաշիւներ կը բռնազատեն մեզ թուականը ուղղել։ Այդ ծռազատիկի պատահարը շատ լաւ կրնար Անաստասի մտադրութիւնը հրաւիրել տոմարի խնդրով զբաղելու։ Ինչ ալ ըլլայ շարժառիթը, Անաստաս իրեն մօտ հրաւիրեց Անանիա վարդապետը, Անեցի (ՅՈՎ. 117), կամ յԱնէից գեղջէ (ՍԱՄ. 84), որ աւելի սովորաբար Շիրակացի անունով ճանչցուած է գաւառին անունով, կամ թէ Շիրակայ Դպրեվանքէն ըլլալուն համար։ Անանիա էր բանիբուն եւ հանճարեղ, գիտող յոյժ ամենայն տոմարականարուեստից (ԿԻՐ. 35), Հայ վարդապետներու մէջէն միակը՝ որ համարողական գիտութեան հետեւած էր Տրապիզոնի մէջ, Տիւքիկոս Բիւզանդացի իմաստասէրին մօտ, մինչ ընդհանրապէս Հայոց մէջ անտեսուած էր այդ ճիւղը, ինչպէս ինքն ալ կը գանգատի (ՇԻՐ. 1)։ Շիրակացին, Պատմաբանի վկայութեամբ, ջան ի վերայ եդեալ, յաջողեցաւ բարեձեւել ըստ բոլոր ազգաց պայմանի, անշուշտ՝ այսինքն հաստատուն յօրինեալ զկարգ հայկականս տոմարի (Յով. 118)։ Նոյնպէս կ՚իմանայ եւ Ասողիկ Շիրակացիին ըրածը, թէ զտոմար մեր կարգեաց անշարժ (ԱՍՈ. 101)։ Այլ թէ ինչ ձեւ մտածեց, բացատրուած չէ։ Սակայն բաւական էր չորս տարին մէկ օր աւելցնելու կանոնն ընդունիլ, որ Յուլեան կամ Հռոմէական տոմարին հիմն է։ Անաստաս ուրախացաւ եւ Շիրակացիին կազմած դրութիւնը ուզեց ընդհանրացնել, եւ աւելի հիմնաւոր ընելու համար, խորհէր ժողովօք եպիսկոպոսաց զեղեալսն հաստատել, բայց դժբախտաբար ժողովը չգումարած, ինքն վախճանեցաւ, եւ տոմարական փոփոխութեան ձեռնարկը մնաց առանց հետեւանքի։ Նկատի առնելով Անաստասի մահուան 667-ի հանդիպիլը, եւ վերոյիշեալ ծռազատիկի տարին, կրնանք նոյն 665 տարին, իբր տոմարական խնդիրին թուականը նշանակել։ Անաստասէն ետքը, ոչ անոր անմիջական յաջորդը, եւ ոչ անկէ ետքը եկողները, տոմարին մտադրութիւն չդարձուցին, եւ հաշիւները շարունակեցին զառաջին մշտախաղաց շրջագայեալ կարգն կալեալ (ՅՈՎ. 118)։ Անցողաբար յիշենք թէ Երեւանի կռիւ մըն ալ կը այս միջոցին, բայց թէ Պատմաբանը (ՅՈՎ. 117), եւ թէ Անեցին (ՍԱՄ. 83), իրենցմէ առաջիններուն Շապուհի եւ Ասողիկի կը թողուն բացատրութիւնը, մինչ Շապուհը չունինք, եւ Ասողիկի մէջ չենք գտներ։

« 505. Դաւիթ Դրինեցի   |   507. Անաստասի Մահը »
© Gratun.org