Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սահակ Գ. Ձորոփորեցի

510. Նախընթացն ու Ժամանակը

Սահակի ծննդավայրն է Ձորոփոր գաւառի Արքունաշէն գիւզը, Գուգարաց նահանգին մէջ, եւ բացառութեամբ մը մօրը ծագումն ալ յիշուած կը գտնենք, թէ Արարատ նահանգի, Մաղաղ գաւառի, Բերդկաց գիւղէն էր (ՅՈՎ. 118), որ այժմեան Պորտակ գիւղին հետ կը նոյնացուի (ՏԵՂ. 78)։ Թէպէտ ամէն կաթողիկոսներու մակգիր անունը սովորաբար իրենց գիւղէն առնուած է, սակայն Սահակը գաւառաէն առնելով Ձորոփորեցի կոչել սովորութիւն եղած է, եւ մենք ալ ըստ պահած ենք, եւ Արքունաշէնցի կոչումը չենք մուծած։ Իսկ Տաթեւացին տարօրինակ կերպով մը կը կոչէ զայն Սահակն որ գնաց ընդդէմ Տաճկաց (ՏԱԹ. 637), կոչում ուրիշէ գործածուած չէ։ Կաթողիկոսութենէ առաջ Ռոտակաց եպիսկոպոս է եղած (ՅՈՎ. 119), զոր իդէպ է նոյնացնել Ուտի նահանգի Ռոտպացեան գաւառի հետ (ԽՈՐ. 610), թէպէտ Ռոսաստակ գաւառ մըն ալ յիշուած է Արցախու Մեծկուանք եւ Մեծիրանք գաւառներու միջեւ (ՏԵՂ. 89)։ Որն եւ ըլլայ Սահակի եպիսկոպոսական վիճակը, երբեք իր անունը առաջուընէ յիշուած չէ, բայց հարկաւ գործունէութեան նշաններ տուած էր, որ գործի գլուխ կոչուեցաւ, երբ քաղաքական հորիզոնը սկսեր էր մթագնիլ, եւ Արաբացւոցեւ Յունաց գործերուն կնճռոտուիլը, Արաբացւոց տակաւ թուլնալը, եւ ՅՈւնաց քիչ քիչ ինքզինքնին գտնելը, մօտակայ փոթորիկներ գուշակել կու տային։ Սահակի կաթողիկոսութեան տեւողութիւնը տարբեր կերպով նշանակուած է պատմագիրներէն, եւ 17, 23, 25, 26 եւ 27 տարիներ տրուած են անոր, որոնց տարբերութիւնը դժուարաւ կրնանք մեկնել։ Թերեւս ԺԷ. եւ ԻԷ. թուատառեր գրչագրութեան սխալանօք փոխանակուած են, վասնզի երկուք միայն են 17 տարի տուողներ, մինչ մեծամասնութիւնը 23 եւ աւելի տարիներ կու տայ։ Ասոնցմէ ոմանք ալ թերեւս ուզած են զեղչել Սահակի աքսորական տարիները, բայց աւելի նախնական եւ աւելի պատմութեան պահանջից յարմար է Պատմաբամէ նշանակուած 27 տարին (ՅՈՎ. 124), որ այժմ ընդհանրապէս ընդունուած է։ Ըստ այսմ Սահակի ընտրութիւնը Իսրայէլի մահուան տարին՝ 677-ին դնելով (§ 65), եւ 27 տարիներ ալ ամբողջապէս լրացեալ չհաշուելով, Սահակի մահը կը դնենք 703-ին։ Իր ժամանակակից քաղաքական պետերը՝ Արաբացւոց կողմէ եղան, առաջ Մուավիէ, որ 680-ին մեռաւ, եւ իրեն յաջորդեց որդին Եէզիտ 3 տարի, անկէ ետքը Մուավիէ Բ. եւ Մրուան մէյմէկ տարի միայն իշխեցին, եւ 685-ին գահակալեց Ապտիւլմելիք, որ 20 տարի իշխեց, եւ Սահակի մահուընէ ետքը մեռաւ։ Իսկ Յունաց կայսերները եղան երկու Պոգոնատները, Կոստանդին Դ. մինչեւ 685, եւ Յուստիանոս Բ. մինչեւ 695, զոր Ղեւոնդիոս հալածեց եւ 3 տարի իշխեց, անոր ալ յաջորդեց Տիբերիոս։ Յուստիանոս նորէն դարձաւ 705-ին, երբ Սահակ արդէն մեռած էր։ Ընդհանուր առմամբ Սահակի երկարատեւ կաթողիկոսութիւնը՝ երկարատեւ նեղութեանց եւ խռովութեանց ալ միջոց եղաւ, եւ պատմիչներ իրաւունք ունին ըսելու, թէ յայսմ ժամանակի հալածումն եւ աւերումն սաստիկ եհաս աշխարհիս Հայոց (ԱՍՈ. 101), վասնզի խաղաղութիւնն վրդովեցաւ, եւ սասանումն սաստիկ զՀայաստանեայսս պատեալ պաշարեաց (ՅՈՎ. 119)։

« 509. Քաղաքական Կացութիւն   |   511. Արաբացիք և Լեռնականք »
© Gratun.org