Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1142. Մառիի Պատերազմը

Կղեմիս Դ պապին յորդորը, եւ Հուլաւունի մահուան վրայ Եգիպտացւոց քաջալերուիլը, եւ Լատին ու Հայ իշխանութեանց սպառնալը, պաշտպանութեան պարտաւորեցին Հեթումը, եւ հարկ եղաւ որ անձամբ երթայ Թաթար զօրավարին հետ տեսակցելու, եւ պատերազմին կարգադրութիւններն ընելու։ Վահրամ կըսէ թէ Հեթում ինքն առ Մուղալն յուղի անկեալ գնաց, այսինքն Մուզալներու կամ Մոնկոլներու զօրավարին, բայց չենք կարծեր թէ մինչեւ Մուզալի դաշտը գացած ըլլայ, այլ միայն արեւմտեան բանակին հրամանատարէն օգնութիւնս առեալ դառնալու համար։ Բայց Փնդուխդարի կամ Պիյպարսի զօրավարը փութաց՝ Թաթար բանակը չհասած գործը աւարտել։ Նախ ի յԱնտիոք մեծըն հասեալ, եւ զնա հրոյ ճարակ տուեալ, անկէ ի Կիլիկիա ուղեւորեալ Հեթումի դէմ եկաւ, այլ մինչդեռ չէր նա ժամանեալ պատերազմը սաստկացուց եւ Հայոց բանակը ցրուեց (ՎԱՐ.223), նոյն իսկ Սիս քաղաքն ալ գրաւեց, եւ աւերմամբ եւ հրով քակեալ քանդեց, եւ հրաշագեղ տաճարն այրեալ աւերեց, եւ այնպէս յաշխարհէն իւրեանց անդրէն դարձեալ գնաց (ՎԱՐ.224)։ Հեթումի բացակայութեան Լեւոն եւ Թորոս արքայորդիներ պատերազմին կը հրամայէին, բայց Թորոս սպանուեցաւ եւ Լեւոն գերի ինկաւ։ Եգիպտացիք հնգետասան օր յամելով Կիլիկիոյ մէջ, եւ ամէն կողմ լնլով աղետիւք, ետ դարձան աւարաւ եւ գերութեամբ քառասուն հազարաւ, Լեւոն արքայորդին ալ մէկտեղ առնելով (ՎԱՐ.163)։ Աւարին մէջ եղած կըլլայ արքունական գետնափոր գանձին պարունակութիւնն ալ, որ վաթսուն հարիւր հազար կարմիր գրուած է, եւ վեց միլիոն ոսկի ըսել կըլլայ, զոր եթէ չափազանցուած սեպենք, աւարը միշտ մեծագումար կըլլայ, եթէ վեց հարիւր հազար ալ կարդացուի, ինչպէս ոմանք ուզած են ուղղել (ՎԱՐ.162), Պատերազմը տեղի ունեցաւ Մառի կոչուած կապանին ներքեւ, Ամանոս կամ Սեաւ-Լերանց ստորոտը, 1266 տարին, մերձ յաշնան եղանակն (ՎԱՐ.162), որ ըսել կըլլայ սեպտեմբերի մէջ, քանի որ Եգիպտացւոց Կիլիկիա մտնելը օգոստոս 3-ին (ՍԻՍ.401), կամ 12-ին կը նշանակուի (ԿԱԼ.390)։ Յայսմաւուրքը յունուար 23-ին կը դնէ Թորոսի սպանութիւնը (ՅԱՍ.Ա.47), որ դժուարաւ կը համաձայնի վերոյիշեալ տեղեկութեանց, նոյն իսկ եթէ շարժական տոմարի վերածենք, զի արացի 16-ը կը պատասխանէ 1266 յունիս 28-ին։ Երբոր Հեթում Կիլիկիա դարձաւ, աւերածին եւ կոտորածին ականատես լինել պարտաւորուեցաւ, եւ թէպէտ լացեալ եւ սգացեալ էր, այլ ի յուսոյ ոչ պակասեալ՝ սկսաւ ամէնը մխիթարել, ամէնուն օգնել, աւերածը վերաշինել, կարօտեալները յանձանձել, գարիները գնելով ազատել, եւ արիութեամբ մեծաւ լցեալ՝ աղէտին դարմանը հոգալ (ՎԱՐ.225)։ Ինչ որ աւելի ծանր էր, Թաթարներուն դանդաղութիւնն էր, զի Ապաղա վասն մարտին ընդ սահմանակիցս հրաժարեաց յոլովակի Եգիպտացւոց դէմ ելլայ (ՀԵԹ.52)։ Այդ տխուր կացութիւնը տեւեց բաւական ժամանակ, եւ ամ մի եւ տասն ամիս տեւեց Լեւոնի գերութիւնը (ՎԱՐ.226), եւ Վարդան որ այդ միջոծին կը փակէ իր պատմութիւնը, իրաւունք ունեցաւ հառաչանօք գրել, կամք շնչարգել եւ յերերման (ՎԱՐ.163)։ Հեթում վերահաս աղէտին մասին փութացած էր Կղեմէս պապին ալ գրել, քանի որ առաւելապէս անոր յորդորներն էին եղած տառապանքին շարժառիթները, Եգիպտացւոց զայրոյթը, եւ պարտ ու պատշաճ օգնութիւնը պահանջած էր պապէն, որ միայն յուսադրութեան եւ մխիթարութեան գիր մըն էր ուղղած տարի մը ետքը, 1267 մայիս 17-ին, Հեթումի արդիւնքներն ալ յիշելով, թէ ազատեց բազում անգամ զլատինական ժողովուրդն, Անտիոքի օգնեց ընդդիմացաւ թշնամեաց սուրբ խաչին, եւ սիրեց զբարեկամութիւն Ֆրանկաց (ԿԱԼ.392)։ Սակայն դժբախտաբար այ բարեկամութիւնն էր, որ աղէտը հրաւիրեց, այլ դարմանը չպատրաստեց։

« 1141. Վարդան Խանին Մօտ   |   1143. Կաթողիկոսին Մահը »
© Gratun.org