Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սահակ Գ. Ձորոփորեցի

512. Խառնակ Միջոց

Գրիգոր Մամիկոնեանէ ետքը շփոթ եւ անկերպարան վիճակ մը կ՚ունենայ Հայաստան, չգիտնալով որոշակի կերպով որ կողմին յարիլ, քանի որ Արաբացիք՝ որ Կոստանդնուպոլսոյ առջեւ ունեցած կորուստով Յոյներուն ասպարէզ տուած էին, Հայաստանի վրայ ազդեցութիւննին կը պահէին, գոնէ այն մասին վրայ՝ որ իրենց հովանաւորութեան ներքեւ կը գտնուէր։ Կոստանդին Պոգոնատ մինչեւ իր մահը 685-ին եւ անոր յաջորդը Յուստիանոս Պոգոնատ մինչեւ իր երրորդ տարին (ԱՍՈ. 101), Հայաստանի վրայ յարձակում չփորձեցին, հետեւաբար մինչեւ 688 թուականը Արաբացւոց կողմէն անուանուած իշխաններ Հասատանը կառավարեցին։ Այդ միջոցին ամիրապետները էին, Մուավիէ մինչեւ 680, Եէզիտ մինչեւ 683, Մուավիէ Բ. մինչեւ 684, եւ Մրուան մինչեւ 685, որուն յաջորդեց Ապտիւլմելիք, նոյն տարին որ Յուստիանոս ալ Կոստանդինի յաջորդեց, եւ երկու բուռն գործիչներ ու մրցակիցներ՝ Արաբական եւ Յունական գահերը գրաւեցին միանգամայն։ Անկէ ետքը սկսան Հայաստանի ծանր տագնապները։ Այս միջոցին կազմուած յունական գաւառներուն ցուցակը քննած ատեննիս, անոնց մէջ կը գտնենք Հայոց թեմ անունով Ամասիոյ գաւառը, եւ կապադովկիոյ թեմ եւ Լիւկանդիոյ թեմ անունով Սեբաստիոյ եւ Մելիտինէի գաւառները (ՊԱ. 499), որով յունական Հայաստանը՝ Փոքր-Հայոց մէջ ամփոփուած, եւ Մեծ-Հայքը Արաբական իշխանութեան ներքեւ մնացած կ՚ըլլայ, որուն կառավարողը, Պատմաբանին համեմատ, եղած է Սմբատ Բագրատունի որդի Սմբատայ (ՅՈՎ. 199-120), մինչ Ասողիկ կը յիշէ Աշոտ Բագրատունին 3 տարի եւ Ներսէհ Կամսարականը 4 տարի (ԱՍՈ. 101-102), իսկ Անեցին՝ Ներսէհ Կամսարականը 3 տարի, Աշոտ Բագրատունին 3 տարին, եւ Ներսէհ Կամսարականը 3 տարի (ՍԱՄ. 84)։ Վարդան կը յիշէ նախ Աշոտ Բագրատունին եւ յետոյ Սմբատ Բագրատունին (ՎԱՐ. 70-71), Կիրակոս՝ Ներսէհ Շիրակացիի անունը կու տայ (ԿԻՐ. 35), իսկ Ղեւոնդ՝ Աշոտ Բագրատունիէն ետքը կը յիշէ Սմբատ Բագրատունի Վարազտիրոցի որդին (ՂՆԴ. 36,39)։ Շփոթութիւնը կը շատցնեն Արաբացւոց եւ Յունաց կողմէ փոփոխակի անուանումները միեւնոյն անձին վրայ, նոյնպէս Ներսէհի երբեմն Կամսարական եւ երբեմն Շիրակացի կոչուիլը, քանի որ սերնդեամբ Կամսարական էր եւ իշխանութեամբ տէր Շիրակայ, եւ վերջապէս Բագրատունեաց ծննդաբանութեան մասին տարբերութիւնները։ Կացութեան վրայ պարզ գաղափար կազմելու համար դիտել կու տանք, թէ Հայաստանի իշխանները, ոչ թէ տիրողներէ կ՚անուանուէին, այլ տիրողներէ կը ճանչցուէին, եւ ասոնք ալ ըստ պարագայից երթ այս եւ մերթ այն կողմ կը դառնային։ Իսկ տիրապետող կողմերն եղան, Արաբական մինչեւ Գրիգորի մահը 682-ին, եւ մինչեւ Յուստինիանոսի յարձակումը 688-ին, անկէ ետքը Յունականը մինչեւ Արաբացւոց 698-ին նոր յարձակումները եւ Հայաստանի վրայ արաբացի ոստիկաններ անուանուիլը։ Արաբացիք Մուավիէ Ա. ի մահուընէ ետքը երկարատեւ ներքին պառակտումներ ունեցան, եւ Ասորիք, Արաբիա ու Պարսկաստան երեք խալիֆաներ կը տիրէին։ Ապտիւլմելիք Ասորիք ամիրապետը՝ Յունաց հարկ վճարելով այն կողմէն զինքն ապահով կը պահէն, եւ 13 տարիներ առտնին պատերազմներ մղեց միւս երկուքին դէմ, եւ երբ միահեծան եղաւ, այն ատեն միայն կրցաւ Յունաց դէմ դառնալ եւ Հայաստանն ալ գրաւել։

« 511. Արաբացիք և Լեռնականք   |   513. Յունաց Ուղղութիւնը »
© Gratun.org