Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սահակ Գ. Ձորոփորեցի

520. Կեղծ Սահակի Գրուածները

Սահակի Կոստանդինուպոլիս տարուիլը հազիւ թէ անցողաբար յիշուած է Ասողիկէ (ԱՍՈ. 102), իսկ ուրիշներ բոլորովին կը լռեն, յիշողն ալ ոչ մի բացատրութիւն չի տար, թէ ինչչափ տեւեց եւ ինչպէս վերջացաւ։ Սահակի բացակայութեան միջոցին, կաթողիկոսութեան ի՞նչ ձեւ առած ըլլալը, եւ կաթողիկոսարանի վարիչ կամ տեղակալ մը գտնուիլն ալ, բոլորովին անյիշատակ թողուած պարագաներ են։ Հաւանականագոյն ենթադրութեան հետեւելով մենք կը կարծենք, թէ Հայաստանի մէջ կաթողիկոսական աթոռը յատուկ տեղակալ չէ ունեցած, եւ կաթողիկոսարանին մէջ գտնուող եպիսկոպոսներու ձեռօք ընթացիք գործերը հոգացուած են, իսկ Սահակ ազատած կ՚ըլլայ Յուստինիանոսի գահընկէցութեան վրայ, քանի որ Ղեւոնդիոս փոյթ ունեցած է անոր բռնութեանց զոհ գացողներու դիւրութիւններ տալով իր իշխանութիւնը զօրացնել։ Այստեղ իբրեւ տեղեկութիւն յառաջ կը բերենք տարօրինակ գրուած մը, որ սրբոյ հօրն մերոյ Սահակայ, Հայոց Մեծաց կաթողիկոսի անունի ներքեւ Յունաց մէջ երեւցած է, եւ հին եկեղեցական հեղինակաց հաւաքածոներուն անցած է 1145 տարւոյ թուականով (ՀՅՐ. ՃԼԲ. 1154)։ Գրուածը կը պարունակէ առաջին կշտամբողական ճառ մը Ընդդէմ Հայոց որք զնոյն ունին ընդ Եւտիքի եւ Դիոսկորի, եւ ուր 14 գլուխներով կը հերքուին Հայերուն վերագրուած մոլորութիւններ (ՀՅՐ. ՃԼԲ. 1155-1218)։ Դարձեալ ուրիշ կշտամբողական ճառ մը Ընդդէմ չարափառ եւ հերետիկոս Հայոց, որուն մէջ 29 հերետիկոսութիւններ կը համուին (ՀՅՐ. ՃԼԲ. 1219-1238), եւ վերջապէս Պատմութիւն զիրաց Հայաստանի, եւ հրահանգ մը, թէ Որպէս պարտ է ընդունիլ զհերետիկոս Հայս (ՀՅՐ. ՃԼԲ. 1238-1266)։ Մենք նպատակ չունինք ոչ գրութեանց քաղուածը տալ եւ ոչ հերքելու զբաղիլ, միայն Սահակ Գ. Ձորոփորեցի կաթողիկոսին հետ ունեցած յարաբերութիւնները զննել։ Արդ, Սահակ անունով Հայոց կաթողիկոս, Ձորոփորեցիէն զատ մէկը չենք կրնար ցուցնել, որովհետեւ Սահակ Դ. Գառնեցին սոսկ աթոռակից մը եղաւ 1624-ին, եւ Սահակ Ահագին, թէպէտ 1755-ին ընտրուեցաւ, բայց օծում չստացաւ եւ աթոռի չանցաւ։ Իսկ 1145-ին կաթողիկոսութեան աթոռին վրայ կը բազմէր Գրիգոր Գ. Պահլաւունին։ Հետեւաբար յիշեալ դրութեանց հեղինակ Սահակ կաթողիկոս մը, Ձորոփորեցին միայն պէտք կ՚ըլլայ իմանալ։ Այդ ենթադրութեան կը ծառայէ եւս դիտել, որ պատմական ճառին մէջ յառաջ բերուծ է Հայ կաթողիկոսներու ցուցակը Լուսաւորչէն մինչեւ Իսրայէլ, թէեւ աղաւաղուած անուններով, եւ իւրաքանչիւրին պաշտօնավարութեան տարիներն ալ նշանակուած են։ Իսկ Իսրայէլէն ետքը կը գրուի Սահակ Բասակաստրիացի, առանց տարւոյ նշանակութեան, որով տակաւին իբր աթոռի վրայ կ՚իմացուի։ Իսկ Բասակաստրիացի անունն ալ, Բասիլ=արքայ եւ Կասդրում=բերդ բառերու թարգմանութեամբ, կրնայ Արքունաշէն գիւղի անունին համեմատուիլ։ Նոյն տեղ Հայ դուքսերու իշխաններու ցուցակն ալ կը դրուի մինչեւ Շոտ Նաբգրատունեցի 3 տարի ու Ներսէհ Կամսարական 3 տարի, եւ Սիմբատիոս Նաբգրատունի անունով կը վերջացնէ, առանց անոր տարին նշանակելու (ՀՅՐ. ՃԼԲ. 1258)։ Այդ անուններուն մերձեցմամբ ալ յայտնի կը տեսնուի թէ կեղծող հեղինակը 1145-ին գրելով, նպատակ ունեցած է Սահակ Ձորոփորեցիին պատշաճեցնել իր գրուածը։ Կեղծող հեղինակը Սահակի բերանը դրած է, թէ ինքն հերետիկոսներու եւ ամբարիշտներու մէջ ծնած ու սնած, աստուածյին ողորմութեամբ ճշմարտութիւնը ճանչցած եւ զայն Հայերուն քարոզել սկսած է, բայց անոնք քանիցս ժողով ընելով զինքն սպաննել որոշախ են, անոր համար ինքը պարտաւորուած է փախչիլ եւ սուրբ մայրաքաղաքը ապաւինիլ (ՀՅՐ. ՃԼԲ. 1219)։ Իսկ պատմական յօդուածին մէջ ըսուածը է, թէ Սահակ կաթողիկոս Յուստինիանոսի ատեն Կոստանդնուպոլիս երթալով՝ երկաբնակ վարդապետութիւնը ընդունեցաւ իր եպիսկոպոսներով, բայց երբ Հայաստան դարձաւ, Հայեր սպառնացին զինքն չընդնուիլ, եւ նա նորէն ետ դարձաւ եւ քաղկեդոնականութիւնը նզովեց (ՀՅՐ. ՃԼԲ. 1254)։ Չենք իմանար, թէ ինչպէս այդ պարագան գիտնալով մէկտեղ, Յոյներ կրցած են Սահակ կաթողիկոսի գրուածը Սրբոյ հօրն մերոյ վերտառութեամբ մակագրել։ Գուցէ այդ մակագրութենէն եւ կեղծ գրութենէն խաբուած է Կալանոս ալ, որ Սահակ մինչեւ վերջ անփոփոխ եւ հաստատուն քաղկեդոնիկ կը հռչակէ (ԿԱԼ. 197)։ Այդ համառօտ քաղուածները ամփոփելով կը տեսնենք, որ Սահակի Կոստանդնուպոլիս գտնուած ըլլալուն յիշատակը, առիթ տուած է անոր մասին սուտ լուրեր եւ անոր անունով կեղծ գրուածներ կազմելու, երբ ԺԲ. դարուն մէջ Յոյներ հետամուտ էին Հայերը իրենց հետ միաբանութեան ստիպելու։ Անաւարզեցին ալ այդ կեղծ գրուածներէ խաբուած պիտի ըլլայ, երբ իբր քաղկեդոնիկ կը հռչակէ Սահակ, որ վասն Հայերուն առ Մահմէտ գնաց (ԿԱԼ. 442)։ Սակայն այս ամէն լուրեր եւ գրուածներ վաւերականութենէն զուրկ են, եւ Սահակի Կոստանդնուպոլսոյ մէջ քաղկեդոնիկ լինելուն զրոյցն ալ առասպելական է։ Բայց եթէ այնպէս ալ ըլլար, ի՞նչ նշանակութիւն կրնար ունենալ աքսորի կամ բանտի մէջ գտնուող կաթողիկոսի մը բռնադատեալ յայտարարութիւնը։ Արդէն Սահակի ազատութիւն գտած ատեն՝ բռնադատեալ յայտարարութենէն ետ դատնալուն խոստովանութիւնն ալ՝ բաւական է Հայ Եկեղեցւոյն աւանդական վարդապետութեան անխախտ պահպանութիւնը հաստատել։

« 519. Միաբանական Ձեռնարկ   |   521. Արաբացիներ և Յոյներ »
© Gratun.org