Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սահակ Գ. Ձորոփորեցի

521. Արաբացիներ և Յոյներ

Խորհրդածութիւնները փակելով եւ պատմութեան վերադառնալով, ամենահաւանական ենթադրութեամբ կ՚ըսենք, թէ Սահակ, որ Հայաստանի մէջ Յուստինիանոսի բռնադատութեան չհամակերպելով Կոստանդնուպոլիս աքսոր տարուեցաւ, այնտեղ ալ հաստատուն մնաց միտքին վրայ, եւ թերեւս նեղութիւններ ալ քաշեց, մինչեւ որ Յուստինիանոսի գահազրկութեամբ եւ Ղեւոնդիոսի գահակալութեամբ ազատութիւն ըստացաւ Հայասատան դառնալ։ Այս պարագան կը ծառայէ դարձեալ հերքելու Սակս ժողովոց գրուածին այն յայտնութիւնը, թէ Եզրէ Եղիա բոլոր կաթողիկոսներ հնազանդեալք էին խոստովանութեան Քաղկեդոնի անիծելոյ (ԹՂԹ. 222)։ Ըստ այսմ Սահակ կը դառնայ 695-ին, իսկ Հայաստան կը շարունակէ Յունաց իշխանութեան ներքեւ մնալ, պատճառ մը չունենալով վտարանջելու Ղեւոնդիոս կայսերէն, եւ ոչ ալ Տիբերիոս Ապսիմարէն կամ Ափսիմերամէն, որ 698-ին Ղեւոնդիոսի դէմ ելաւ, զայն սպաննեց, եւ կայսեր հռչակուեցաւ, եւ մինչեւ 705 իշխեց։ Ներսէհ Կամսարական որ Յուստինիանոսէ իշխանապետ կամ դուքս անուանուած էր 692-ին, երեք տարի միայն պաշտօն վարեց (ՍԱՄ. 84), եւ այս անգամ Հայաստանի կառավարութեան գլուխը անցաւ Սմբատ Բագրատունի Բիւրատեան, որ Սմբատայ որդի (ՅՈՎ. 119), կամ Վարազտիրոցի որդի (ՂՆԴ. 39) կոչուած է, պարզապէս այն նշանաւոր Բագրատունիներուն սերունդը ըլալուն, որովհետեւ ինքը Աշոտի որդին էր (ՂՆԴ. 44), Վարազտիրոցի թոռը եւ Սմբատի թոռնորդին։ Սմբատի իշխանութեան անցնիլը ժամանակագրական հաշուով 695-ին իյնալով, Յուստինիանոսի գահազրկութեան եւ Սահակի աքսորէ դարձին միեւնոյն տարին հանդիպած կ՚ըլլայ։ Անկէ մինչեւ 698 երեք տարի համեմատաբար խաղաղ կառավարութիւն մը վարած Բիւրատեան, երբ տակաւին Արաբացիք իրենց ներքին պատերազմներով զբաղված էին, եւ Ապտիւլմելիք Մոզապը ընկճելէն եւ արեւելեան գաւառները հնազանդեցնելէն ետքը, կ՚աշխատէր Ապտուլլահն ալ ընկճել եւ հարաւային գաւառներն ալ հնազանդեցնել, ինչ որ հազիւ 698-ին գլուխ հանեց։ Հազիւ թէ Ապտիւլմելիք հակառակորդ խալիֆաները ջնջեց, եւ միահեծան տէր Արաբիոյ եւ Ասորեստանի եւ Պարսկաստանի, այս անգամ մտածեց Յոյներուն դէմ ելլել, եւ Բիւզանդական կայսրութիւնը նուաճելու ձեռնարկել, վասնզի չէր ալ կրնար մոռնալ Կոստանդնուպոլսոյ պաշարումէն ետքը կրած մեծ պարտութիւնը, կայսրներուն հարկ վճարելու ստիպուիլը, եւ նոյնիսկ երենամեայ խաղաղութեան միջոցին Յուստինիոսի Հայաստան արշաւելը, եւ զայն յունական կայսերութեան հնազանդեցնելը։ Արաբացւոց եւ Հայոց մէջ ատեն մը բարեկամական յարաբերութիւններ մշակուած էին Թէոդորոս Ռշտունիի ձեռքով, եւ Ներսէս կաթողիկոս ալ վերջիվերջոյ այս կոմը հակած էր։ Բայց բարեացակամ տեսակէտը չէր շարունակեր այլեւս, յորմէհետէ Հայեր կայսերութեան կողմը անցեր եւ Յունաց հետ համերաշխ կը գտնուէին։ Իրաւ Հայեր Արաբացիներէ անօգնական յունական բանակին առջեւ տեղի տուած էին, սակայն ամիրապետը չէր կրնար կամ չէր կամենար այդչափ նուրբ տարբերութիւններով զբաղիլ։ Հայաստան կայսրութեան գաւառ եղած էր, եւ կայսրութեան գաւառ, եւ կերպով մըն ալ իբր իրենց տիրապետութենէ վտարանջած երկիր, Արաբական բանակին վրիժառութեան ասպարէզ դարձաւ։ Մենք պէտք չունինք ամիրապետութեան եւ կայսրութեան միջեւ տեղի ունեցած ամէն դիպուածները քաղել, այլ միայն Հայաստանի իրողութիւնները պատմել, քանի որ մեր եկեղեցին միշտ բախտակից եղած է երկրին կացութեան։

« 520. Կեղծ Սահակի Գրուածները   |   522. Մրուանի Գործերը »
© Gratun.org