Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Կոստանդին Ա․ Բարձրաբերդցի

1144. Իր Ուղղութիւնը

Կրօնական եւ եկեղեցական խնդիրներու մասին պահած ուղղութիւնը զիջողական եղաւ, եւ օտար եկեղեցիներու հետ բարեկամական, ինչպէս որ պատմուած եղելութիւններն ալ ցուցուցին, իրեն համամիտ ընկեր ունենալով այդ մասին Հեթում թագաւորը, եւ թերեւս երկուքն ալ միասին Կոստանդին թագաւորահօր ազդեցութիւնը կրելով։ Սակայն իրերը մօտէն քննած ատեննիս ուրիշ բան չենք տեսներ, բայց եթէ անպայման հաւատք մը Լատին աշխարհքին զօրութեան եւ կարողութեան վրայ, եւ հաստատ համոզում մը Լատին աշխարհքին մէջ պապին վայելած գերիշխանութեան վրայ։ Երկրորդը իրականութիւն էր, իսկ առաջինին մէջ իրական կարողութեան հետ գործնական կամեցողութիւնը չկար, բայց այդ կէտը Հայոց թագաւորին եւ Հայոց կաթողիկոսին մտադրութեան առարկայ չեղաւ, մինչ պէտք էր նախապէս այդ կէտը ապահովել եւ երաշխաւորել։ Ասոնք իրենց համոզման հետեւելով ուզեցին շոյել ու զգուել պապին անձնասիրութիւնը, չլսելու յարնել անոր խրոխտ բացակայութիւնները, կողմնակի կերպերով գլել ելած դժուարութիւնները, առանց ստորանալու։ Այդ կէտին մէջ մեղադրելի բան չենք տեսներ Կոստանդինի եւ Հեթումի վրայ։ Պապին ուղղուած նամակներուն մէջ քիչ մը աւելի մղուած շողոքորթ բացատրութիւններ, ոչ հաւատոյ դաւանութիւն կը կազմէն, եւ ոչ վարդապետական գրութիւն, եւ եթէ անոնք քիչ մը աւելի առատացան, երբեք այդ պատճառով հայադաւան եկեղեցին իր սկզբունքէն չեղած չըլլար։ Անտիոքի պատրիարքներու յաւակնութիւնը Դաշանց Թուղթին պատրուակով տկարացնելնին (1110), աւելի ճարտար քաղաքագէտի գովեստ կը կազմէ, քան թէ դիմացինին հանդէպ ստորնացում։ Իսկ Լատիններու հետ յարաբերութեան միջոցին անոնցմէ եկեղեցականպէս անջատուած Յոյներուն հետ բանակցութեան մտնելնին (1111), եւ կաթողիկոսին զայն երկրորդելը (1135) յատնապէս կը ցուցնէ թէ երկուքն ալ լատինականութենէ կը խորշէին։ Իսկ եւ յՈրդւոյ-ի (1130) եւ Սուրբ Աստուած-ի, եւ հիւանդաց իւղին խնդիրներուն (1123) մասին՝ բաւական խօսեցանք իրենց կարգին, թէ երբեք Հայեր Լատիններու համակերպութիւնը չեն ընդունած, որով Կոստանդինը հռոմէադաւան նկատելու բնաւ փաստ չեն ըլլար, եւ իր նկատելու բնաւ փաստ չեն ըլլար, եւ իր լատինասիրութիւնն ալ չափաւոր ասիճանի մը մէջ կը պահեն։ Ստոյգ է որ Պահլաւունիներու ժամանկին յարաբերութիւնները, Բարձրբերդցիին ժամանակ աւելի զորացած, բայց չունեցան այն աստիճանը, զոր հռոմէադաւաններ կը փափքին տալ անոնց, եւ չհասան այն կէտին որ աւելի ետքի ժամանակներու մէջ տեսնուեցաւ։ Թերեւս յետիններուն քաջալերութիւն տուած եղան՝ աւելի ընդարձակելով յարաբերութեանց դուռները, սակայն մենք առ այժմ կը բաւականանանք շեշտել, թէ Կոստանդին Բարձրբերդցիին եւ Հեթում Առաջինին ժամանակ գործեր օտարացեալ աստիճանին հասած չէին։

« 1143. Կաթողիկոսին Մահը   |   1145. Վանական Վարդապետ »
© Gratun.org