Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սահակ Գ. Ձորոփորեցի

541. Մովսէս Սիւնեցի

Դարուս նշանաւորագոյն անձերուն կարգը պէտք է դասենք Մովսէս Սիւնեցին, որ հաւանաբար միեւնոյնն է, որ Սիւնեաց եպիսկոպոս ալ եղած է Օրբէլեանի հաշուով, Մաթուսաղայի ձեռնադրութենէն 97 տարի ետքը (ՕՐԲ. Բ 246) որ մեզ կը տանի մինչեւ 730 թուականը։ Այլ այդ ցուցակը դժուար է ճշտութեամբ պաշտանել, ժամանակագրական անհամաձայնութեանց պատճառով, որովհետեւ նոյն Մովսէսն է որ Ստեփանոս Սիւնեցիի վարդապետը եղած կ՚ըսուի (ՕՐԲ. Ա. 173)։ Թէպէտ կրնայ ըլլալ որ Սիւնեաց վարդապետանոցին վարիչը Մովսէս, իր վերջին օրերը միայն յանձնառու եղած ըլլայ մետրապոլտութեան անցնիլ, զոր 7 տարի վարած կ՚ըսուի։ Սակայն ամէն առիթի մէջ անհրաժեշտ կ՚երեւի այդ թուականները կանխել, ինչպէս Ստեփանոսի վրայ խօսած ատեննիս պիտի դիտել տանք։ Մովսէսի անձը, որչափ ալ մինչեւ հիմա աւելի մտադրութեան առարկայ եղած չէ, սակայն մեր տեսութեամբ արժանի մատենագրական ընդարձակ ուսումնասիրութեան, զոր ուրիշ տեղ ալ յիշեցուցած ենք (09. ԱՄՍ. 245), իսկ այստեղ մեր պատմական շրջանակէն դուրս կը մնայ։ Մովսէս Սիւնեցին, քերթող եւ քերթողահայր անուններով պատուուած, գրական անձ մը եւ վարդապետանոցի վարիչ եւ ուսուցիչ կը յայտնուի (ՀԻՆ. 472), մինչ միեւնոյն ժամանակ Մովսէս պատմագիր ալ կ՚ապրի, առանց որոշակի հանգամանաց (ՀԻՆ. լգ)։ Նկատի առնելով այդ պարագաները, եւ միւս կողմէն գիտելով որ Խորենացիի պատմութիւնը քննադատներուն մեծամասնութեան կողմէ Է. դարու գործ կը ցուցուի, եւ նոյն պատմութեան հնագոյն օրինակները լոկ Մովսէս քերթողահայր անունով կը մակագրուին, եւ պատմագիր ըլլալը քերթողահայր ըլլալ չէ, եւ քերթողներ եւ քերթողահայրներ Սիւնեաց դպրոցէն միայն ելած են՝ եւ ոչ Տարոնէն, մենք կը կարծենք թէ Խորենացիի շուրջը յուղուած խնդիրը, դիւրին լուծում մը կը ստանայ, եթէ Մովսէս Սիւնեցին, Մովսէս քերթողահայրը, Մովսէս պատմագիրը, եւ Մովսէս Խորենացիի պատմութեան հեղինակը՝ միեւնոյն անձի վերածուին եւ նոյնացուին Է. դարուն Սիւնեաց դպրոցին քերթողահայրն եղող՝ Մովսէս Սիւնեցւոյն հետ։ Արդէն Խորենացւոյ ըսուած Պիտոյիցը ու շարականները եւ Աշխարհադիրը այս Մովսէսի կը վերագրեն շատեր (ՀԻՆ. 472), կերպով մը մեզի ճամբայ բանալով, որ պատմութիւնն ալ նոյն չարիքին միացնենք, քանի որ դարեր ետքն է որ պատմագիրին՝ Խորենացի անունը կը տրուի (ԿԻՐ. 3)։ Երբոր Օրբէլեանի մէջ կը կարդանք, թէ էր մեծարոյ եւ նախաթոռ ի վարդապետսն Հայոց աթոռն Սիւնեաց, զի էր վաղնջուց հետէ հրամայեալ զթարգմանութիւնն եւ զմեկնութիւնն նոցա ունել ի սրբոյն Սահակայ եւ Մեսրոպայ (ՕՐԲ. Ա. 155), հնար չէ չյիշել, թէ Խորենացիին մէջ ալ գրուած է, թէ քանզի ամգէտք էին մերում արուետի, վասն որոյ առեալ մեծին Սահակայ եւ Մեսրոպայ զմեզ առաքեցին յԱղեքսանդրիա ի լեզու պանծալի, ի ստոյգ յօդանալ ճեմաբանին վերաբնութեան (ԽՈՐ. 260)։ Մովսէս Սիւնեցիի մասին կարծիքնիս անցողաբար յիշելով, մատենագրական քննադատութեանց հետեւողներուն կը թողունք այդ մասին վերջին խօսքը արտասանել։

« 540. Թէոդորոս Քոթենաւոր   |   542. Մամիկոնեան և Սեբէոս »
© Gratun.org