Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եղիա Ա. Արճիշեցի

557. Պաւղիկեանց Աղանդը

Մայրագոմեցի Երեւութականներուն մասին համառօը տեղեկութիւն տուած ենք արդէն (§ 539), քանիմը խօսք ալ Պաւղիկեանց մասին աւելցնենք, ոչ թէ անոնց ծագման եւ վարդապետութեանց վրայ կատարեալ տեղեկութիւն տալու դիտմամբ, այլ Հայոց հետ ունեցած յարաբերութիւննին ցուցնելու համար։ Պաւղիկեանց ծագումը, կը բարձրանայ մինչեւ հին Բորբորիտոնները կամ Մծղեաները (§ 207), եւ իրաւամբ կոչուած են նախկին մծղնէութեան պայղակենութեան խեշերանք (ՕՁՆ. 39)։ Իսկ Մծղեաներն ալ Մեսսալլեանց եւ Մանիքեցւոց հետ կը կապուին, եւ անոնց սերմն է, որ դարէ դար տարբեր անուններով ապրեցաւ, եւ տարօրինակ աղանդաւորներու շարք մը երեւան հանեց։ Եօթներորդ դարու մէջ Հայաստանի մէջ աւելի զօրացան, այնպէս որ Պաւղիկեանութիւնը ուղղակի Հայերէ ծագում առած աղանդ մը կարծողներ եղան, եւ Պաւղոս կամ Պօղոս անուն հայ եկեղեցական մը անոնց աղանդապետ նշանակեցին։ Ուրիշներ Պօղոս առաքեալի վրանին առած կը կարծեն, կամ Պօղոս Սամոստացիէ սկսած կ՚ենթադրեն։ Մենք այդ հետազօտութիւնները մեր նպատակէն դուրս կը նկատենք, եւ միայն կ՚ընդունինք թէ Է. դարուն մէջ զօրացած ու կենդրոնացած էին, եւ իսլամական պաշտպանութեամբ քաջալերուած։ Անունով քրիստոնէութեան ճիւղ մը նկատուած էին, բայց հազիւ թէ քրիստոնէութեան էական նշաններ ունէին։ Երկարմատեան մազդեզական սկզբունք կ՚ընդունէին, սատանային պատիւ կ՚ընծայէին, արեւի եւ լուսինի պաշտօն կը մատուցանէին, աշխարհքը ու մարմինը իբրեւ չար սկզբունքի գործ կը նկատէին, արտաքին պաշտամունքը կը մերժէին, Խաչն ու Աստուածածինը կ՚անարգէին, եկեղեցի եւ իշխանութիւն չէին ճանչնար, եւ ընդակառակն շատ մը չարքաշ սովորութիւններ կը գործադրէին, հազարումէկ աւելորդապաշտ ձեւեր եւ կերպեր ունէին, ինչպէս էր միածին մանկիկ մը ձեռքէ ձեռք նետելով մեռցնել, այդ միածինին վրայ երդնուլ, անոր արիւնով զանգուած խմորեզէններ պատրաստել եւ ուտել, եւ անոր մահուամբ աղանդապետ որոշել։ Ուրիշ կէտ մըն ալ, որ այդ աղանդաւորներուն յատկանիչը կրնայ նկատուիլ, մոլեգին կատաղութիւնն էր, որով ամէն տեսակ բռնութիւններ, սպանութիւններ, ըմբոստութիւններ, մինչեւ իսկ ապստամբութիւններ իբր գովելի արարք կը գործուէին իրենց աղանդը պաշտպանելու, եւ իրենց հակառակորդներուն դիամդրելու համար։ Ասկէ յառաջ կու գար, որ իրենց կրօնական զեղծումները իբր հանրային ոճիրներ կը նկատուէին, եւ օրինական խստոևթեամբ եւ մինչեւ իսկ զինու զօրութեամբ անոնք զսպելու հարկ կը տեսնուէր։ Ինչպէս Է. դարէն առաջ Հայաստանի Բորբորիտոններ եւ Մծղեաներ՝ Պաւղիկեանց նախորդներն էին, նոյնպէս ալ հետագայ դարեւոն մէջ Կաշմեցիք, Խնունցիք, Թոնդրակեցիք, Արեւորդիք, եւ այլ նմանօրինակ աղանդաւորներ՝ նոյներուն յաջորդները եղան ինչ ինչ փոփոխութիւններով, եւ մինչեւ իսկ վերջին դարերու Եէզիտիք, նոյներուն սերունդը կը նկատուին։ Իններորող դարու մէջ կայսերական հալածանքներու ենթարկուեցան, եւ Տեփրիկէի կոտորածէն ետքը դէպի արեւմուտք ալ ցրուեցան, եւ իրենցմէ ծագում առին, Պուլկարիոյ Բոգորիտները եւ Եւրոպայի Ալբիգեանները։

« 556. Մահն ու Արդիւնքը   |   558. Նախընթացն ու Ընթացքը »
© Gratun.org