Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եսայի Ա. Եղիպատրուշեցի

615. Ժամանակին Կացութիւնը

Եսայիի կաթողիկոսութեան տեւողութեանը 13 տարի գրուած է ամենէն առանց բացառութեան, եւ 775-էն հաշուելով կը հասնինք 788-ին։ Իր հայրապետական գործունէութենէն բնաւ յիշատակ մը չենք գտներ, ինչ որ լաւ ակնկալութիւններով աթոռ բարձրացած անձի մը նկատմամբ յուսախաբութիւն պէտք չէ ըսենք, այլ միայն դժպհի ժամանակներուն տարաբախտ հետեւանքը։ Արաբական տիրապետութեան անլուր հարստահարութիւնները, կեղեքեալ ժողովուրդին անտանելի տառապանքը, ամէն կողմէ գոռացող պատերազմական շեփորները, չէին ներեր կաթողիկոսին գործի ձեռնարկել իսկ, զբաղեալ լինելով միայն իր ժողովուրդին վիշտերովը ինքն ալ չարչարակից ըլլալ, չունենալով իր տրամադրութեան ներքեւ ոչ մի ոյժ եւ ոչ մի ապաւէն, որով կարենար դարման մը հոգալ։ Իրաւ նոր ամիրապետը, Մուհամմէտ-էլ-Մահտի, Մահատի կոչուած մերիններէն, դադարեցուց նախորդին կծծի եւ ագահ կարգադրութիւնները, եւ հրաման ըրաւ թուլցնել հարկապահջութեան խստութիւնները, սակայն այնչափ ծանր էր երկրին աւերածը, որ կացութեան զգալի փոփոխութիւն մը չեղաւ։ Եթէ մէկ կողմէն բնակչաց երկրի անդորրութիւնն եղեւ հարկապահանջ բռնութենէն, սակայն միւս կողմէն ամիրապետը զանուր լծոյ հարկին ծանրացոյց (ՂՆԴ. 188), այնպէս որ Հայեր այս կերպ թէ այն կերպ հազիւ կը բաւէին հարկերուն վճարման հասնիլ, թող կուսակրօններուն եւ զօրավարներուն եւ բոլոր պաշտօնեաներուն աղիկամի զեղծումները։ Ոստիկանութիւնը վարողն էր Եէզիտ։ Այս անունը տարբեր ժամանակներու մէջ կը յիշուի, եւ չենք կրնար ճշդել թէ տարբեր անձեր ալ են, իսկ պատրիկութեան պաշտօնի մասին հին պատմիչներ չեն գրեր, թէ ում տրուած էր Բագրեւանգի պատերազմին մէջ մեռնող Սմբատին յաջորդութիւնը (§ 612)։ Պատմաբանը կը գրէ իսկ, թէ Հայ նախարարներուն ընկճուելուն եւ ցրուելուն վրայ, յայսմ վայրի պակասեցաւ ի պատմութենէ աստի զրոյց իշխանացն մերոց (ՅՈՎ. 142), որ թէպէտ ուղղակի պատրիկներու դադարած ըլլալը չի նշանակեր, սակայն գոնէ կարեւորութիւնը կորսընցուցած ըլլալնին ցուցնէ։ Աշոտ Սահկեան Բագրատունիի ընթացքը (§ 610)թերեւս զինքն այդ պաշտօնին համար յարմարագոյն ընտրելի դարձնէր, սակայն ընտրուած ըլլալը գրուած չէ։ Ընդհակառակն Ասողիկ Սմբատ Աշոտեան Բագրատունիի տեղ իշխան կամ պատրիկ եղած կ՚ըսէ՝ որդին Աշոտ Սմբատեան Բագրատունին, Մսակեր մականուանուած, եւ Բագրեւանդի պատերազմէ ազատած (§ 612), որուն 20 տարի պաշտօնավարութիւն կու տայ (ԱՍՈ. 108), այլ երբ եւ ուսկից անուանուած լինելոը չի գրեր։ Իսկ Անեցին ալ 804-ին կը դնէ Աշոտ Մսակերի սկիբը (ՍԱՄ. 91), որ մեզ բաւական հեռու թուական մը կը տանի։

« 614. Նախընթացն ու Մայրը   |   616. Պատերազմներ և Ոստիկաններ »
© Gratun.org