Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եսայի Ա. Եղիպատրուշեցի

618. Համազասպ և Սահակ

Մահտի երկու որդի ունէր, Մուսա եւ Հարուն, այսինքն է Մովսէս եւ Ահարոն, եւ կ՚ուզէր չմեռած իրեն յաջորդ նշանակել իր կրտսեր որդին Հարուն-էլ-Ռաշիտը, սակայն հռչակելու չհասած մեռաւ, եւ երէց որդին Մուսա-էլ-Հատի ամիրապետութեան անցաւ։ Կ՚երեւի թէ հայրն ալ ճանչնար անոր ապիրատութիւնը, որ զայն ետ ձգել կը մտածէր, ինչպէս իրօք ալ յայտնուեցաւ այր ժանտ եւ ապարասան եւ այսակիր, որ մինչեւ իսկ զուարճութեան համար նետաձիգ եղած ատեն, իր մարդիկները մղղակ կը կեցնէր եւ կը մեռցնէր (ՂՆԴ. 195)։ Մուսայի Հայոց նկատմամբ ըրած առաջին կարգադրութիւնն եղաւ Ռուհ ոստիկանը ետ կանչել, որ իր գիտմանց համաձայն չէր երեւեր, եւ անոր տեղ նշանակել Խազմ անուն մէկ մը, արդարեւ ըստ անուանն իսկ խազմարար եւ դժոխաձեւ (ՂՆԴ. 195)։ Երբ պատշաճից պահանջողութեան համեմատ Հայ նախարարներ առաջին անգամ իրեն ներկայացան Դուինի մէջ, անմիջապէս ձերբակալել տուաւ Արծրունի երեք եղբայրները, Համազասպ եւ Սահակ եւ Մեհրուժան՝ Գագիկի որդիները, եւ անոնց մասին ամբաստանագիր ղրկեց ամիրապետին եւ հրահանդ խնդրեց։ Արծրունիիշխաններուն մասին ուրիշ ամբաստանութիւն մը չէր կրնար ըլլալ, բայց եթէ Վասպուրականի շարժումին գլուխ կենալնին (§ 610), եւ Արճէշի պատերազմը մղելնին (§ 611)։ Սակայն ասոնք 10 տարի առաջուան գործեր էին, եւ ժամանակին ամիրապետն ու ոստիկանները անոնք մոռացութեան տւեր էին, եւ նոր պարագայ մըն ալ տեղի ունեցած չէր։ Պատմիչին զանձինս զօրավարաց նախամարտկաց եւ քաջաց յիշելն ալ՝ հին եղելութիւնները միայն միտք կը բերէ։ Միւս կողմէ, ոստիկանին զգեղաղէշ վայելչութիւն փառաց նոցա, եւ զբարեզարդութիւն ազատախումբ գնդին որ ընդ նոսա՝ գիտելը (ՂՆԴ. 196), պէտք է առիթ եղած ըլլայ՝ նեղելով փրկանք եւ տուգանք ձեռք ձգելու, գուցէ ալ՝ անոնցմէ սկսելով գործը ընդարձակելու։ Արծրունի նախարարներ կալանաւոր մնացին ժամանակս երից ամաց (ՂՆԴ. 196), զոր պէտք է երից ամսոց կարդալ, վասնզի յայտնապէս ըսուած է թէ անոնց նահատակութիւնը գործեցաւ յիշխանութեանն Մուսէի (ՂՆԴ. 199), իսկ Մուսայի իշխանութիւնը ամ մի միայ տեւած է (ՂՆԴ. 200), կամ աւելի ճիշդ 14 ամիս (ՎԵՐ. 376)։ Ամիրապետին հրամանն եղաւ բառնալ զնոսա ի կենաց, իսկ իբր շնորհ կ՚աւելցուէր որ պատիժ կը ներուի եթէ յանձին կալջիք դառնալ ի հաւատս մեր (ՂՆԴ. 196), պայման մը զոր իսլամութիւնը ամէն քրիստոնեայ դատապարտելի կ՚առաջարկէ։ Մեհրուժան փութաց պայմանը յանձն առնուլ, կարծես թէ ձախող նշանակութիւն մը ունենար Մեհրուժան անունը Արծրունեաց համար (§ 149), իսկ Համազասպ եւ Սահակ բացէբաց մերժեցին, եւ չուզեցին փոխանակել զճշմարտութիւնն Աստուծոյ ընդ ստութիւն։ Խազմ ոստիկան վճիռը գործադրելէն առաջ, նոր ատեան նմըն ալ կազմեց, Յայտնութեան ութօրէքին մէջ, եւ հարցափորձով ու խոշտանգանքով ուզեց անոնց հաստատամտութեան յաղթել։ Անութներուն ներքեւէն երկչիղ փայտեր դնելով պրկել՝ եւ ջալստիւք սաստիկ ծեծել տուաւ, նախ Սահակը եւ յետոյ Համազասպը, եւ վերջէն հրամայեց երկուքն ալ գլխատել, մարմինները փայտերէ կախել, եւ վար առնելէ ետք այրել ու մնացած մոխիրը իբր փոշի ցրուել, որպէսզի իրենց ոսկորները նահատակներու պատիւէն զրկուին։ Համազասպ եւ Սահակ Արծրունիներու նահատակութիւնը թէպէտ նշանակուած է Հայոց 233 թիւին (ՂՆԴ. 200), սակայն եւ դնել 786-ին ութօէքին, Մուսայի ամիրապետութեան հետ կապելու համար, ինչպէս ուրիշներն ալ նոյնպէս ուղղած են (ՎՐՔ. Զ. 343)։ Նահատակութեան մանրամասնութեանց մէջ հետեւեցանք Ղեւոնդի, որ ժամանակակից պատմիչ է, մինչեւ վկայաբանութիւններ ինչ ինչ պարագաներու մէջ կը տարբերին։ Ղեւոնդ նոյնիսկ Մեհրուժանի մասին տակաւին զղջման ակնկալութիւն կը յայտնէ (ՂՆԴ. 197), որով անոր կենդանութեան ատեն գրած ըլլալը կը յայտնուի։ Համազասպ եւ Սահակ Արծրունի նախարարներ տօնելի սուրբեր են մեր եկեղեցւոյ մէջ (ՏՕՆ. 236), եւ անշուշտ Եսայի կաթողիկոսէ հրամայուած է անոնց տօնական յիշատակը։

« 617. Տաճատ Անձեւացի   |   619. Կեղեքումներ և Գաղթողներ »
© Gratun.org