Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Եսայի Ա. Եղիպատրուշեցի

619. Կեղեքումներ և Գաղթողներ

Հարուն-էլ-Ռաշիտ եղբօրը Մուսա-էլ-Հատիին յաջորդեց 786-ին, իր մօր Խայզարանի եւ Բարմեկեան նախարար Եահեայի պաշտպանութեամբ, երբ Մուսա կ՚աշխատէր որդին Ջափրը կամ Ճաֆէրը ժառանգ նշանակել, այլ յանկարծամահ լինելով նպատակին չհասաւ։ Հարուն արտաքին պատմութեանց համեմատ Արաբացի ամիրապետներուն ամենէն կարկառուն դէմքն է, իր մեծագործութեամբ եւ զարգացմամբ եւ բարեբաստիկ վեհութեամբ, մինչ մեր պատմիչը ագահ եւ արծաթասէր կը կոչէ զայն (ՂՆԴ. 200), եւ եղելութեանց ընթացքն ալ կը ցուցնէ, թէ անոր կողմէն Հայաստանի համար յաջողութիւն մը յառաջ եկած չէ։ Մեր պատմիչք Հարունի Ովեդլա կամ Ուպէտուլլահ անուն մէկ եղբայրը կը յիշեն, զոր օտար պատմիչներու մէջ չենք գտներ, եւ որուն կը յանձնէ Ատրպատականի, Հայաստանի, Վրաստանի եւ Աղուանքի ընդհանուր իշխանապետութիւնը, ինչպէս ինքն ունէր իր հօր ժամանակ։ Այս առթիւ Խազմ ոստիկան կը փոխուի, եւ տեղը կու գայ Եէզիտ որդի Մզդէի որ է Եէզիտ-պինի-Մուզիտ, այս ալ շուտով կը փոխուի, եւ կը յաջորդէ Աբդալքքբեր, որ է Ապտ-իւլ-Քէպիր, այս վերջնոյն ալ կը յաջորդէ Սիւլէյման, քան զամենեսին ժանտ եւ չարագործող (ՂՆԴ. 200)։ Կ՚երեւի թէ այդ միջոցին ոստիկանութիւնը տարեկան պաշտօնի ձեւն առած էր, վասնզի Մուսայի մահէն մինչեւ Եսայի կաթողիկոսի մահը հազիւ երեք տարի անցած են, եւ ահա երեք ոստիկաններ իրարու կը յաջորդեն։ Սիւլէյման ոստիկան, խիստ եւ դժնդակ հարկապահանջութիւն մը կը կազմակերպէ, եւ գործը կը յանձնէ իր փեսային Իբնդոկէ անուն հոռոմ ուրացեալի մը։ Ասոր ձեռքով այնչափ կը ծանրացնէր հարկին սակը, որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք, որ լինէր բաւական իր ընելիք վճարումին։ Եսայի կաթողիկոս, նախարարներով եւ եպիսկոպոսներով դիմում կ՚ընեն թեթեւացուցանել զանուր ծանրութեան հարկին, այլ ոստիկանը ընդհակառակն կրկին քան զոր ըստ ամին պահաջել կը հրամայէ, եւ գլխահարկի ճշդութիւնը ապահովելու համար՝ իւրաքանչիւրին վիզը կնիք կապարեայ դնելու սովորութիւնը կը նորոգէ (ՂՆԴ. 201)։ Ահագին յուսահատութեան ներքեւ, գրեթէ մերկ եւ բոկ եւ սովամահ մնացած ժողովուրդէն իբր 12,000 հոգի՝ Շապուհ Ամատունիի եւ որդւոյն Համամի եւ ուրիշ նախարարներու գլխաւորութեամբ ճամբայ կ՚ելլեն Յունական գաւառներ անցնելու։ Սիւլէյման ետեւնէն գունդ կը զրկէ, որ փախստականներուն կը հանդիպի կող գաւառը, հաւանաբար Գուգարաց Կողբափորը, որ է այժմեան Ղազախ գաւառը։ Մէկ մասը կը կոտորէ, մէկ մասն ալ կը դարձնէ, բայց մաս մըն ալ կը յաջողի սահմանագլուխը անցնելով Պոնտոսի եւ Եգերաստանի կողմերը ապաւինիլ։ Կոստանդին կայսր, կամ աւելի ճիշդ Երինէ դշխոյ, լաւ ընդունելութիւն կ՚ընէ փախստականներուն մէջ գտնուող նախարարներուն, անոնց հեծեալներն ալ կայսերական գունդերուն կը խառնէր, եւ ժողովրդականները բնակեցուցանէր ի բարւոք եւ յարգաւանդ երկրի (ՂՆԴ. 203)։ Այս առթիւ անցողակի յիշեցնենք, թէ Հայաստանի մէջ զանազան ժամանակներ սաստկացած նեղութիւններուն եւ հարստահարութիւններուն երեսէն, շարունակ էր կայսրութեան սահմանները անցնող Հայերուն գաղթական հոսանք։ Ասոնք գլխաւորապէս զինուորական զբաղման հետեւելով։ Յունական բանակին մէջ առաջնակարգ դիրք ստացած էին, ամբողջ գունդեր Հայերէ կազմուած էին, կայսեր անձնապահ գունդն ալ հայագունդ էր դարձած, եւ բազմաթիւ Հայ զօրավարներ կը հրամայէին թէ՛ խաղաղութեան եւ թէ պատերազմի ատեն։ Այս կերպով Հայերը հին հռոմէական պրետորականներու դերը առանձնեցին, եւ առաջ կայսրներ տապալելու գործէն սկսելով, իրենց մէջէն Հայ կայսրներ ալ կրցան բարձրացնել բիւզանդական գահին վրայ։

« 618. Համազասպ և Սահակ   |   620. Եսայի Մահը »
© Gratun.org