Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Դ. Ովայեցի

637. Ընտրութիւն և Ժամանակ

Դաւիթի կը յաջորդէ Յովհաննէս, համանուններուն չորրոդը, մեր ընդունած կարգով (§ 559), Կոտայք գաւառի Ովայք գիւղէն, որուն նախընթացը մութ կը մնայ։ Կ՚երեւի թէ Յովհաննէսի ընտրութեան ատեն անհամաձայնութիւն մը տեղի ունեցած է նախարարներուն մէջ։ Վասնզի Բագարատ Բագրատունի՝ Սասունի իշխանի համար գրուած է, թէ զչարեալ լինէր, զի առանց կամաց նորա եղեւ հայրապետին հաստատութիւն (ՅՈՎ. 148), սակայն չն կրցած իր կամքը յառաջ տանիլ, եւ յաղթած է Սմբատ սպարապետի եւ Գրիգոր Սուփանի կողմը, եւ Յովհաննէս աթոռ բարձրացած։ Յովհաննէսի ընտրութեան համար ընդունուածէ 833 թուականը, իսկ կաթողիկոսութեան տեւողութիւնը եղած է ամս քսան եւ երկու (ՅՈՎ. 161), որ համաձայնութեամբ կրկնուած է ամէն ցուցակագիրներէ, որով տեւողութեան վերջը պէտք է դնել 855-ին։ Դաւիթի մահուան եւ Յովհաննէսի կաթողիկոսութեան տարին, Մէմունի մահուան եւ Մոթասսէմի ամիրապետութեան տարին ալ է։ Նոր ամիրապետին բուն անունը Մուհամմէտ եղած է (ՎԵՐ. 408) եւ յետոյ անունը փոխած եւ ամիրապետներուն մէջ առաջին ըլլալով աստուածային անուն մը առնելով՝ Մոթասսէմ-Պիլլահ կոչուած է (ՎԵՐ. 443)։ Սակայն մեր պատմագիրներ Ջափր (ՅՈՎ. 149), Ջաֆար (ՕՐԲ. Ա. 213), Աբուսահակ (ՎԱՐ. 79), Աբուսահակ Մահմէտ (ԿԻՐ. 43), եւ Աբուսահլ Մահմէտ (ՍԱՄ. 92) տարբեր անուներով կը կոչեն զայն։ Յաջորդին մէջ ալ այդ անուններուն տարբերութիւնը ստէպ պիտի տեսնուի մերոնց մօտ, սխալ տեղեկութեանց կամ անձերու շփոթութեանց պատճառով, որովհետեւ այդ միջոցին ամիրապետներ ալ շատ շուտ իրարու կը յաջորդէին։ Մէմունի յաջորդը Մաթասսէմ 9 տարի պաշտօնավարեց, եւ 842ին իրեն յաջորդեց որդին Ապու-Ճաֆէր-Հարուն-էլ-Վաթըք-Պիլլահ (ՎԵՐ. 444), եւ ասոր ալ 847ին յաջորդեց եղայրը Միւթէվէքքիլ-Պիլլահ (ՎԵՐ. 445), որ մինչեւ 861 պաշտօնավարեց։ Այս երեքը եղան Յովհաննէսի ժամանակակից ամիրապետներ, որոնց մէջ նշանաւոր եղաւ իր անգթութեամբ եւ զեղխութեամբը Վաթըք-Պիլլահ ամիրան, եւ անոր Ճաֆէր անունը կ՚երեւի թէ աւելի ծանօթ եւ աւելի գործածուն եղած է Հայոց մէջ, եւ երեք ամիրաներ միեւնոյն անունի բերքեւ յիշուած են։ Անեցին երեքը կը տարբերէ, եւ Աբուսահլի 2, Ահարոնի 4 եւ Ջափրի 16 տարիներ կու տայ (ՍԱՄ. 92)։ Արծրունին ալ երեք անուններ կու տայ, եւ Սահակ 9, Ահարոն 5 եւ կէս, եւ Ջափր 17 տարի ամիրապետ եղած կ՚ըսէ (ԱՐԾ. 177), բայց այս հաշիւներն ալ ճիշդ չեն, եւ Ահարոն եւ Ջափր նոյն անձի անուններն են, որ 16 տարի ալ իշխանութիւն վարած չէ։ Բիւզանդիոյ կայսրներուն մանրամասնութեանց մտնելու պէտք չենք զգար, որովհետեւ Հայաստան անոնց հետ յարաբերութիւններ տեղի չունեցաւ այդ միջոցին։ Միայն իբր տեղեկութիւն յիշենք, որ Նիկեփորոս կայսր Վարդան Հայկազնի վրայ գործած անգթութենէ ետքը (§ 631), շատերուն հետ ալ նմանօրինակ խստութիւններ գործածեց։ Արշաւիր Հայկազն պատրիկ գանձապետը, որ Ստաւրակիոս ալ կոչուած էր, եւ անոր փեսան Լեւոն պատրիկը, Վարդ Արծրունիի որդին, գանակոծ ընելէ եւ մազերը զերծելէ ետքը վանքերու մէջ փակեց։ Սակայն Միքայէլ Ա. Ռանգաբէ 811-ին Նիկեփորոսի յաջորդելով երկուքն ալ ազատեց, սակայն ինքը ապիկար դատուելուն, դժգոհութեանց առջեւ քաշուեցաւ, եւ Լեւոն Արծրունին կայսր հռչակուեցաւ 813-ին, Լեւոն Ե. Հայկազն անունով։ Իր հրամանով Կոստանդնուպոլսոյ նոր ժողով մը գումարուեցաւ 815-ին, որ Նիկիոյ Երկրորդ ժողովին դէմ պատկերներու պաշտօնը հերքեց ու նզովեց, եւ Լեւոն ոյժ տուաւ այդ որոշման։ Միքայէլ Բ. Թլուատ, 820-ին Լեւոնը սպաննեց եւ կայսր հռչակուեցաւ, Թովմասի ապստամբութեան ալ յաղթեց, եւ մինչեւ 829 իշխեց, եւ իրեն յաջորդեց Թէոփիլոս, եւ ասոր ալ 842ին իր որդին Միքայէլ Գ. Արբշիռը, մօրը Թէոտորայի խնամակալութեամբ։

« 636. Բագրատունիք և Սիինիք   |   638. Բաբանի Խլրտումները »
© Gratun.org