Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Ա․ Կլայեցի

1155. Հեթումի Մահը

Յակոբ կաթողիկոս դեռ քանի մը ամիս առաջ աթոռ բարձրացած էր, եւ բարեգուշակ պարագայով մը կը սկսէր իր հայրապետութիւնը։ Հեթում արդէն շատ յոգնած, եւ վերջին արկածներէն աւելի եւս զգածուած, հազիւ թէ զԼեւոն յինքն առեալ, անմիջապէս զհայրապետն յառաջ կոչեալ, այլ որ Յակոբ էր անուանեալ, կառաջարկէր եւ կը ստիպէր, որ ինքն բոլորովին գործէ քաշուի, եւ թագաժառանգը թագաւոր լիցի օծեալ, ինչ որ սակայն Լեւոն, թէեւ բազում անգամ արկեալ, չընդունեցաւ եւ բնաւին յանձն չառեալ մերժեց (ՎԱՀ. 229)։ Կաթողիկոսին ալ հնար չէր կատարել այնպիսի առաջարկ մը, որ ազգը կրնար զրկել կարող փորձառու վեհապետի մը հովանաւորութենէն։ Սակայն Հեթում Ապաղայի այցելութեան եւ շնորհակալութեան երթալու պատրուակով Կիլիկիայէ մեկնեցաւ դէպի Դավրէժ, ուր կը գտնուէր Թաթար խանը, եւ Լեւոնի հարկ եղաւ թագաւորութեան գործերը ստանձնել, եթէ ոչ թագաւորի անունը։ Հեթումի դառնալէն ետքը նորէն կը կրկնուէին հրաժարելու առաջարկները, բայց այս անգամ ալ պատշաճ դատուեցաւ, որ Լեւոն ինքն ալ Ապաղայի մօտ երթայ, թէ շնորհակալութիւն յայտնելու եւ թէ իբր ապագայ թագաւոր հայոց, անոր հետ անձնապէս բարեկամական յարաբերութիւններ հաստատելու, եւ այսպէս 1269-ին Լեւոն ալ Կիլիկիայէ մեկնեցաւ, եւ երկրին կառավարութիւնը Հեթումի ձեռքը մնաց։ Միայն Լեւոնի վերադառնալէն ետքն է, որ Հեթում վերջնականապէս ձեռք քաշեց թագաւորական եւ աշխարհական գործերէն, եւ հրաժարեալ ի շքոյ կենցաղոյս հմուտ ի կրոնս (ՀԵԹ. 52), եւ մեծաւ զղջմամբ կրօնաւոր եղեալ Մակար անուանեցաւ (ՍԱՄ. 151)։ Որչափ ալ Հեթում կրօնաւորի սքեմ հագնելով եւ անունն ալ փոխելով իսպառ հրաժարած եղաւ թագաւորութենէ, սակայն Լեւոն ոչ մի կերպով յանձնառու չեղաւ թագն ու անունը ստանձնել, այլ պարզապէս Աւագ պարոն անունով սկսաւ վարել թագաւորական իշխանութիւնը, իբրեւ խնամակալ կամ տեղակալ արքունական գահին։ Հեթումի առանձնացած տեղը Ակների վանքն էր (ՍԻՍ. 154), Հեթումի աներոջ մեծին Լեւոնի ծաղկեցուցած սրբավայրը (1096), ուսկից կը յայտնուի թէ պարզ հայկական վանականութիւնն էր Հեթում Առաջին զմիանձանց կարգ ընկալեալ (ՎԱՀ. 227) կրօնաւորիլը։ Կարծես թէ նախազգացութեամբ մը Հեթում մօտալուտ տեսած էր իր վախճանը, զի վանք առանձնանալէն յետ սակաւ ժամանակի հանգեաւ խաղաղութեամբ յամին 1270, ինչպէս կը գրէ Հեթում պատմիչը (ՀԵԹ. 52), եւ կը ձայնակցին թուականին մասին Սմբատ ալ (ՍՄԲ. 125), Անեցիին շարունակողն ալ (ՍԱՄ. 151), թէպէտ Յայսմաւուրքը 1271 կը դնէ։ Օրուան մասին ալ Յայսմաւուրքը մայիս 22, չորեքշաբթի կըսէ (ՅԱՍ. Ա. 229), զոր ուրիշներ հոկտեմբեր 25ին (ԹՈՐ. Բ. 382) կը դնեն. ոմանք ալ, ինչպէս եւ Յայսմաւուրքը ուրիշ տեղ (ՅԱՍ. Բ. 209) հոկտեմբեր 28-ին նշանակեն կրօնաւորիլն ալ միայն ութն օր առաջ հոկտեմբեր 20-ին հաշուելով (ՍԻՍ. 555), որ շատ չյարմարիր պատմիչին յետ սակաւ ժամանակի բացատրութեան։ Այդ վերջին թուականները ստուգելու միջոցներ չունինք, սակայն, թէ 1270-ին եւ թէ 1271-ին մայիս 22-ին չորեքշաբթիի չիյնար, այլ 1270-ին Համբարձման հինգշաբթի օրն է, եւ 1271-ին Հոգեգալուստին նախընթաց ուրբաթին կը հանդիպի, նոյնպէս 1270 հոկտեմբեր 28-ն ալ երեքշաբթիի կիյնայ։ Ուստի մահուան օրը ճշդելը նոր հետազօտութեանց թողլով, իբր հաւանական կընդունինք 1270 մայիսին կրօնաւորիլը, եւ հոկտեմբերին վախճանիլը։ Իսկ թաղումը եղաւ Դրազարկի վանքը արքայական դամբարաններուն կարգը, ուր օրհնութեամբ երգով բարձեալ բերին (ՎԱՀ. 227), եւ մեծահանդէս յուղարկաւորութիւն կատարեցին։ Հեթում Զապելի հետ ամուսնանալով 1226-ին թագաւորութեան բարձրացած էր (§ 1105), որով 45 ամբողջ տարիներ իշխանութիւն վարեց, եւ պարզ գրչագիրի սխալ պիտի ըսուի տեղ մը զամս հնգետասան թագաւորեաց՝ գրուած ըլլալը (ՀԵԹ. 52)։ Յակոբ կաթողիկոս որ քիչ առաջ Լեւոնի գերեդարձին նախագահած էր, Հեթումի մահուան տխուր յուղարկաւորութիւնը պարտաւորուեցաւ կատարել, որ տարաժամ նկատուեցաւ, զի հակառակ երկարատեւ իշխանութեան, տակաւին 58 տարեկան էր Հեթում, եւ դեռ կրնար երկրին բարօրութեան ծառայել։

« 1154. Լևոնի Գերեդարձը   |   1156. Լևոնի Օծումը »
© Gratun.org