Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Դ. Ովայեցի

643. Ապուսէփ և Տեղակալներ

Ապուսէթ, կամ աւելի ուղիղ հնչմամբ Ապու-Սաիտ, ոստիկանին գալուստը բոլոր պատմիչներէն կը վերագրուի Ջափը ամիրապետին, որ է նոյն ինքն Վաթըք-Պիլլահ, եւ որ 847-ին մեռած ըլլալով, այդ թուականէն գոնէ երկու տարի առաջ, 845-ին պէտք է դնենք առաջին Ապուսէթին անուանումը։ Ճաֆէր-Վաթըք-Պիլլահ շատ չապրեցաւ, եւ 847-ին իրեն յաջորդեց եղբայրը Միւթէվէքքիլ-Պիլլահ, եւ անոր օրովն է, որ կ՚իյնայ Հայոց 300 (ԱՐԾ. 117, ԱՍՈ. 108), այսինքն է 851 տարին, Հայաստանի անհնարին նեղութեանց թուականը, զորս մեր պատմագիրներ միեւնոյն Ջափի կը վերագրեն, սակայն արտաքիններէն չի ստուգուիր որ Միւթէվէքքիլ ալ Ճաֆէր անուն ունեցած ըլլայ, եւ երեւի թէ ամիրապետին փոփոխուած ըլլալուն լուրը, որեւէ պատճառով Հայոց ծանօթ չէ եղեր։ Միւս կողմէն նոյն արտաքին պատմութիւնը կը վկայէ, եւ Միւթէվէքքիլի եւ ոչ Ճաֆէր-Վաթըքի կը վերագրէ անգութ եւ մոլեռանդ բռնաւորութեան գործերը, որոնք տեղի ունեցան ամիրապետութեան ամէն կողմերը; Ապուսէթ հարկերու համար եկած ատեն հակառակութեան հանդիպեցաւ, գլխաւորապէս Վասպուրականի իշխան Աշոտ Արծրունիի եւ Տարոնի իշխան Բագարատ Բագրատունիի կողմէն, որոնք զինքը բռնադատեցին հարկին գումարն առնել եւ երթալ, եւ ուրիշ բանի չխառնուիլ, եւ իրօք ալ տան ատնել նմա զհարկս եւ հասս արքունի, եւ դարձուցանեն զնա ընդ նոյն ուստի եկն (ԱՐԾ. 119)։ Ապուսէթ ետ դարձած ատեն՝ Ալայ-Ծովափի, հաւանաբար Ալի-Սահիպ ամիրայի մը կը յանձնարարէ Վասպւրականի կողմը (ԱՐԾ. 123), եւ Մուսա-պինի-Զօրահա ամիրայի մըն ալ Տարոնի կողմը (ԱՐԾ. 120), որպէսզի Աշոտն ու Բագարատը ստիպեն խոնարհիլ, եւ զինու զօրութեամբ ալ ընկճեն։ Իսկ ինքն կը դառնայ Սամարա կամ Պաղտոտ, ամիրապետէն նոր հրահանգներ եւ օգնութիւններ առնելով Հայաստան դառնալու։ Ալայ-Ծովափի ամիրայ Ազբակի եւ Անձեւացեաց կողմէն Վասպուրական մտնելով, ասպատակ սփռէր, գերփէր, աւերէր, յափշտակէր, կապուտ կողոպուտ գործէր, զայր եւ զկնի յափշտակէր (ԱՐԾ. 123), եւ Աշոտ Արծրունիի ազդարարութեանց ալ մտիկ չէրն ըներ, թէ հարկէ զատ բանի չխառնուի եւ երկիրը չաւերէ։ Այդ պատճառով հարկ կ՚ըլլար զէնով հալածել ամիրան, եւ Աշոտ՝ Վահանն ու բոլոր Արծրունի իշխանները, Գուրգէն եւ Վահան Հաւնունիները, եւ Գուրգէն Ապուպէլէճը մէկտեղ առնելով Ալային վրայ կ՚երթար, եւ Արճուճք գիւղի մօտ վրան յարձակելով կը ցրուէր եւ կը ջարդէր, եւ ինքն Ալայ-Ծովափի ալ, որ Ովայ ալ գրուած է, մինչեւ Պաղտատ կը փախչէր, եղածին լուրը տանելու (ԱՐԾ. 124)։ Միւս կողմէն Մուսա-պինի-Զօրահա Տարոնի կողմը կը քալէր։ Բագարատ կը պարտաւորուի իր ոյժերը հաւաքել, եւ ամէն կողմէն օգնութեան հրաւիրել, եւ հետզհետէ կը հասնին Թոռնիկ Բագրատունի, Շապուհ Ամատունի, Գրիգոր Գնունի, Արտաւազդ Ընտրունի, Սմբատ Ապահունի, Գրիգոր Քաջբերունի, Գազրիկ Ապուհարազ, Թէոդորոս Վարազխ, Խոսրով Վահեւունի, Խոսրով Ակէացի, Վարդան Գաբեղեան, Սմբատ Մարացեան, Պատրիկ Անձեւացի, Գորգ Հարմացի, Դաւիթ Գունդուզար, եւ այլք բազումք յազատ տանէ իւրաքանչիւր զօրօք։ Բագարատ կը փութայ Աշոտ Արծրունիի ալ լուր զրկել, որովհետեւ ստուար բանակով կու գար Մուսա։ Պատերազմը խառնուեցաւ Տարոնի մէջ, եւ դիպող ժամին հասաւ Աշոտ՝ Ալայի դէմ յաղթութենէ ետքը, իր Արծրունի եւ Հանունի գունդերով, եւ կատարեալ եղաւ Հայոց յաղթութիւնը, որք Մուսայի բանակը մինչեւ Բաղէշ հալածեցին, Շահաստան քաղան ալ պաշարեցին, բայց խնայեցին ու չկոտորեցին՝ Աղձնեաց նախարարին տիկնոջ՝ Բագարատի քրոջ թախանձագին աղաչանաց վրայ (ԱՐԾ. 122)։ Օգնութեան հասնող Արծրունի իշխաններէն յանուանէ կը յիշուին 16 հոգի Աշոտի եւ Գուրգէնի եւ Գրիգոր ազգականներէն, որք են՝ Վասակ, Վահան, Մուշեղ, Ապուօլէճ, Գուրգէն, միւս Վասակ, Ապուջափր, միւս Մուշեղ, Ապումայեայ, միւս եւս Վասակ, միւս Վահան, Համազասպ, Վասակ Գրիգորեան, Ապումկդէմ, Մեհրուժան եւ գրիգոր, իսկ Հաւնունիներէն կը յիշուին Վահան եւ Դաւիթ (ԱՐԾ. 121)։ Մուսա ալ փութաց գուժկաններ հասցնել Պաղտատ, եւ Հայոց խլրտումներուն դէմ պէտք եղած ոյժերը փութացնել յանձնարարեց (ԱՐԾ. 123)։

« 642. Ոստիկաններ և Պատրիկ   |   644. Հայոց Խլրտիլը »
© Gratun.org