Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Դ. Ովայեցի

644. Հայոց Խլրտիլը

Ապուսէթի, Ալայի եւ Մուսայի հետզհետէ հասցուցած գոյժերը, գործունէութեան պարտաւորեցին Արաբացիները։ Միւթէվէքքիլ-Պիլլահ նոր ամիրապետին նախաձեռնութեամբ, որ ազգականները գոհացնելու համար՝ երկրին զնազան կողմերը անոնց մէջ բաժնած էր փոխարքայակն ձեւով։ Ըստ այսմ Հայաստան վիճակած էր իր որդւոյն Մղասի, Ատրպատականն ու Իրանն ու Խորասանն ալ միւսին (ՎԵՐ. 446)։ միւթէվէքքիլ կը նկարագրուի իբրեւ մոլեռանդ մը եւ քրիստոնեաներու եւ հրէաներու հալածող, որոնց վրայ ծանր եւ անարգական զրկողութիւններ հրամայած էր, կ՚արգիլէր ձի հեծնել, այլ միայն էշ ու ջորի եւ առանց ասպանդակի, կը հրամայէր տուներնուն վրայ չունի ու կապիկի նշան մը դնել զատուելու համար, բացարձակապէս կը հեռացնէր պետական պաշտօններէ, կը բռնադատէր իսլամներէ տարբեր ձեւով զգեստներ հագնիլ, եւ կը զրկէր դպրոցներ յաճախելէ (ՎԵՐ. 447)։ Այդ տրամադրութեանց ներքեւ կը կազմուէր Հայաստանի վրայ արշաւելու սահմանուած նոր բանակը, նոյնինքն Ապուսէթ ոստիկանի հրամանատարութեամբ, հրահանգ ունենալով ելանել ի վերայ աշխարհիս Հայոց, չարչարել զսոսա որպէս խորհեցանն։ Բայց Ապուսէթ մեռաւ ի ճանապարհին՝ դեռ Ասորւոց կամ Միջագետաց կողմերը եղած ատենը, եւ լուրը Պաղտատ հասնելով, անոր պաշտօնը տրուեցաւ իր որդւոյն Եուսուֆ-պինի-Ապուսէթի (ԱՐԾ. 129), եւ անկէ առաջ եկած պիտի ըլլայ պատմագիրներուն, հայր ու որդի Ապուսէթները միացնելը, ինչպէս միացուցած ու շփոթած են ամիրապետներն ալ։ Եուսուֆ Ապուսէթ առաջ Վասպուրականի կողմերը կու գայ Ատրպատականէն մտնելով, եւ Ադամակերտի մէջ կը բանակի, եւ Աշոտը տեսակցութեան կը հրաւիրէ, որ Մարդաստան գաւառի կողմը քաշուած էր։ Աշոտ կը կասկածի, եւ իր մայրը Հռիփսիմէ տիկինը կը ղրկէ ընծաներով, որ Բագարատի քոյրն էր, եւ այս կերպով Ապուսէթ կը համոզուի առ այժմ չպնդել, եւ դէպի Տարոն կը յառաջէ։ Խլաթ հառնելով Բագարատը կը հրաւիրէ, որ կասկածի չերթալով հրաւէրին կը պատասխանէ, բայց բոլոր իր հետեւորդներով շղթայի կը զարնուի, եւ ուղղակի Սամարա կը ղրկուի ամիրապետին տրամադրութեան։ Իսկ ինքն Ապուսէթ կու գայ ձմերել ի Մուշ քաղաքի Տարոնոյ, եւ կը սկսի բալար Տուրուբերանի եւ Աղձնեաց կողմեր աւերել եւ աւարել, գերել եւ գերփել, երկրին բնակիչները վաճառակուր առնել ի կողմանս Ասորւոց եւ յամենայն սահմանս տէրութեանն Տաճկաց։ Իսկ քովը պահածները սաստասառոյց ձմերան դառնութեան մէջ խիստ գործերու կը ծառայեցնէ, որով մաս մըն ալ փախստեայ կը ցրուէր, եւ Ապուսէթ կը յաջողէր յաւեր դարձուցանել զբնաւ աշխարհն (ԱՐԾ. 131)։ Միայն Բագարատի բնիկ տանուտէրութեան՝ Սասունի գաւառի լեռնակողմերը ազատ կը մնան, ձմեռ ատեն այն տեղեր երթալու դժուարութեան համար։ Երրորդ գարուն կը բացուի, եւ Սասունցի լեռնականներ կը զգան որ կարգը իրենց պիտի գայ, Խոյթի մէջ կը գումարուին, եւ լերան կողմէն յանկարծ կը յարձակին Մուշ քաղաքի վրայ, որ անպատրաստ գտնուելով տեղի կու տայ։ Սասունցիք գտնուած զինուորները կը կոտորեն, պատանդներ եւ գերիներ կ՚արձակեն, իսկ Ապուսէթ Բագարատի շինած Ս. Փրկիչ եկեղեցին կ՚ապաւինի իբրեւ ապահով տեղ, եւ գմբէթին մէջ կը պահուըտի, ուր զօղեալ սալարեալ սարսռալից դողմամբ զետեղեալ լինէր։ Խոյթեցիներ կ՚իմանան, եկեղեցին կը պատեն, եւ իրենցմէ մէկը գմբէթին վրայ բարձրանալով, Եուսուֆ Ապուսէթը աշտէով կռնակէն կը զարնէ, եւ նիզակը թոքէն անցնելով անութին տակէն կը հանէ, եւ նոյն տեղ զայն կը մեռցնէ։ Արծրունի պատմիչը կը յաւելու, Ես աչօք իմովք տեսի զայրն զայն՝ որհարեալն էր զնա, եւ ի նմանէ ստուգեցի վասն նորա (ԱՐԴ. 133)։ Այս առթիւ հետաքրքրական մանրամասնութիւններ ալ կուտայ Սասունցիներուն կենցաղին եւ սովորութեանց վրայ (ԱՐԾ. 134)։

« 643. Ապուսէփ և Տեղակալներ   |   645. Բուղա Տարոնի Վրայ »
© Gratun.org