Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Դ. Ովայեցի

646. Վասպուրականի Մէջ

Տարոնէ Խլաթ գալով, գունդերէն մաս մը Ժիրակ զօրապետի ձեռքին տակ, Վանայ լիճին հարաւէն կը զրկէ Ռշտունեաց կողմը, իսկ ինքը մնացած գունդերով հիւսիսէն կը քալէ Ապահունեաց ճամբով։ Ժիրակ Մոկաց գաւառէն կ՚անցնի հանդարտօրէն, վասնզի գաւառի ինխանը Սմբատ Բագրատունի, թերեւս նոյնինքն Տարոնոյ պատերազմին Սմբատ Մարացեան կամ Մոկացեանը, հպատակութիւն կը յայտնէ, իսկ Ռշտունեաց գաւառին մէջ կոտորածները կ՚ընդարձակէ իբրեւ Աշոտ Արծրունիի իշխանութեան մաս։ Առոջանից եւ Ածանայ ձորերուն մէջ մեծ ջարդեր կը կատարուին, եւ կենդանի ձերբակալուած գերիներ Ռշտունեաց Նորագիւղ աւանի մէջ վիզերնէն չուաններով կապուած կը կոտորուին։ Միայն ձորի մը կիրճին մէջ երկու եղբայրներ, անուննին անծանօթ, եւ Շապուհ Ռշտունի քահանայ, պարսատիկով եւ քարերով բաւական վնաս կը հասցնեն ասպատակողներուն։ Գերիներուն մէջէն Ապուսահակ Վահեւունի, Մարդապետականի եպիսկոպոս Սահակի եղբայրը, բարձրաբերձ հասակով գեղեցկատեսիլ ալեւոր մը, ուրացութեան շհաւանելով կը գլխատուի, որուն պատմութիւնը Արծրունի պատմիչ լսած է Արտամէտի Սամուէլ քահանայէն, եւ ականատեսներէն ստուգած (ԱՐԾ. 145)։ Ժիրակ իր ճամբան առջեւ տանելով Տոսպ գաւառը կը մտնէ, Արտամէտի եկեղեցին կ՚այրէ, եւ կը միանայ Բուղայի, որ Հայաստան բնակող Տաչիկներու առաջնորդութեամբ եկած էր պաշարել Թոռնաւան գաւառի Նկան բերդը, ուր ամրացած էր Աշոտ Արծրունի, եւ իրեն հետ էին Մուշեղ Վահեւունի, Վահրամ Տրունի, Վահրամ թիկնապահ, Հասան սեպուհ, եւ ուրիշ իշխաններ։ Բուղա պաշարումը սաստկացուց, մինչեւ իսկ ապակի ամաններու մէջ ծծումբ ու կրակ դնելով, պարսատիկով նետել կու տար, բերդը հրդեհելու միտքով, որուն դէմ պաշարուածները ինքզինքնին կը պաշտպանէին թրջուած թաղիքէ զգեստներ գործածելով (ԱՐԾ. 147)։ Երբոր պաշտպանութիւնը կը դժուարանար, պաշարեալներ գիւղ եւ ագարակ, հարկ եւ պատանդ տալով հաշտութիւն խնդրելու խօսքեր կ՚ընէին, բայց Մուշեղ Վահեւունի, Վահրամ Տրունի, եւ Վահրամ թինկապահ կը կանխէին, եւ Բուղայի գաղտնապէս կ՚իմացնէին, թէ պատրաստ են Աշոտ Արծրունին յանձնել, իբր միակ պատասխանատու, եթէ իրենց ներուի իրենց իշխանութիւնը վայելել։ Բուղա առաջարկին կը հաւանէր, եւ յիշեալ երեքը ուրիշներ ալ իրենց միացնելով, հաշտութիւն խնդրելու որոշման կը յանգէին, եւ նոյնինքն Աշոտը իբր բանագնաց կը ղրկէին, որ այս կերպով Բուղայի ձեռքը կ՚իյնար։ Աշոտ ոչ անգիտակ, այլ ստիպեալ, դաւաճան գործողութեան զոհ կ՚երթայ։ Բուղա Նկանը գրաւեց, եւ ամէնքէն ալ իբրեւ գերի նկատեց, միայն մէկ մասը Մոկաց իշխան Սմբատին շնորհեց, իսկ գլխաւորները Սամարա ղրկեց ամիրապետին, որոնց մէջ էին Աշոտ Արծրունի եւ որդին Գրիգոր Դերենիկ, Վահան Արծրունի եւ որդին Գագիկ Ապումրուան, Մուշեղ Արծրունի եւ տիկինը Հրանոյշ։ Գերիները ճամբուեցան Ատրպատականի վրայօք (ԱՐԾ. 155), վասն զի Գուրգէն Արծրունի Աշոտի եղբայրը բռնած էր ներքին ճամբան, եւ Ջլմար ու Սրինգ ու Ճախուկ բերդերուն մէջ ամրացած էր (ԱՐԾ. 151)։ Այսուհանդերձ խումբ մը Հայեր փորձեցին գերիները ազատել, եւ գերեվար գունդին վրայ յարձակեցան եւ մաս մըն ալ ազատեցին, բայց նոր հասնող գունդերը ընկճուեցան եւ մաս մըն ալ գերի իյնալով Բուղայի բերուեցան, որ իրենց ներելու համար իսլամութիւն առաջարկեց, սակայն մերժեցին, եւ թէպէտ տանջեաց զնոսա գանիւ, բայց անդրդուելի մնացին, եւ յօժարակամ յանձերնին առին հաւատոյ համար նահատակուիլ։ Ասոնցմէ յանուանէ կը յիշուին միայն Գէորգ Ակէացի եւ Խոսրով Գաբեղեան (ԱՐԾ. 157), եւ անանուն պարսիկ իսլամ մըն ալ, որ քրիստոնէից արիութենէն ոգեւորեալ, անոնց հետ կը միանայ, եւ ինքզինքը քրիստոնեայ կը դաւանի, եւ գլխատմամբ կը հանատակուի (ԱՐԾ. 159)։ Յայսմաւուրքէն Յուլիս 1-ին նշանակուած Գէորգ Ակայեցին եւ Քրիստոնեայ երիտասարդը, եւ ուրիշ մարտիրոսները (ՅԱՍ. Բ. 2) միեւնոյն Ակէացին եւ նորադարձ պարսիկը եի իրենց ընկերներն են անշուշտ։ Այս միջոցին պէտք է դնել Յովհան Նախիջեւանցի երիտասարդին նահատակութիւնն ալ, որ առանձին գրուած է Ապրիլ 23-ին (ՅԱՍ. Ա. 181)։ Նմանապէս եւ Շահապ Արծրունին, որ Պաղտատի մէջ նահատակուած է Յուլիս 22-ին (ՅԱՍ. Բ. 36)։

« 645. Բուղա Տարոնի Վրայ   |   647. Աղբակի Մէջ »
© Gratun.org