Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յակոբ Ա․ Կլայեցի

1156. Լևոնի Օծումը

Բոլոր պարագաներով կշռելով, անտեղի չէր արքայորդի Լեւոնին անմխիթար տխրութիւնը, որ այնքան սուգ առեալ, մինչ մահու չափ հիւանդացեալ, չէր հաւաներ առժամեայն թագաւորել, այլ զերիս ամիսս սուգ առեալ, տկար անձամբ եւ վշտացեալ օրեր կանցնէր, ընդդիմանալով իւրայնոց ալ՝ որոնք թագադրութեան եւ օծման փութացումը կը պահանջէին, նոյն իսկ պետական գործոց կանոնաւորութեան եւ արտաքնոց առջեւ ազդեցութեան համար։ Երբոր ամէն կողմէ թախանձանքներ կը շատնային, նմանօրինակ յորդորներ կը յղէին նաեւ Փնտուխտար որ յԵգիպտոս սուլտան կացեալ, եւ Ապաղա որ խանն էր անուանեալ, եւս եւ Միքայէլ Պալէոլոգ որ 1261-ին յունական կայսրութիւնը վերանորոգած էր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ՝ Լատիններ հեռացնելով։ Վերջապէս Լեւոնի դժկամութիւնը յաղթուեցաւ, եւ Յակոբ կաթողիկոս գլուխ կանգնեցաւ հասարակաց բաղձանքին կատարման, եւ զբովանդակ հայք ժողովեալ, եւ զեկեղեցւոյն լրութիւն բերեալ հաւաքեց Տարսոնի մէջ, եւ անդանօր զնա օծեալ, արքունի գահին վրայ նստեցուց Ռուբինեան հարստութեան երրորդ թագաւորը՝ Լեւոնէ եւ Հեթումէ ետքը (ՎԱՐ. 228), ինքն ալ բախտակից ըլլալով Գրիգոր Ապիրատի (1064) եւ Կոստանդին Բարձրբերդցի (1105) զգացած մխիթարութեան։ Լեւոնի օծման օրը կը նշանակուի 1271 յունուար 6 (ՍԻՍ. 270), եւ եթէ զերիս ամիսս սուգ բռնած ըլլալը հաշուի առնենք, կը հաստատուի Հեթումի նախընթաց հոկտեմբերին վախճանած ըլլալը։ Միանգամայն կրնայ արդարանալ պատմագիրներուն 720 Հայոց թուական յիշելն ալ (ՍՄԲ. 125. ՍԱՄ. 152), զի եօթն օր ետքը 1271 յունուար 13-ին կը սկսէր Հայոց ամանօրը լատինական կաղանդէն շատ քիչ տարբերութեամբ։ Լեւոն Հեթումեան նոր պատմութեանց մէջ երբեմն Բ եւ երբեմն Գ թուահամարով կը կոչուի։ Հիները չունէին համանունները թուահամարով որոշելու սովորութիւնը, եւ նոր պատմութիւն գրողներ սկսան պատշաճեցնել զայն հիներուն վրայ։ Ռուբինեանց մէջ երրորդ Լեւոն էր Հեթումեանը, Կոստանդինեանէն (934) եւ Ստեփանէն (1019) ետքը, եւ այդպէս ալ Լեւոն Գ. անունով կոչեցին առաջինները (ՉԱՄ. յաւ. 85), այլ վերջէն նորեր Կոստանդինեանէն լոկ իշխանապետ եւ Ստեփանին առաջին թագաւոր ըլլալը նկատողութեան առնելով, Լեւոն Բ. կոչեցին Հեթումեանը (ՍԻՍ. 555), թէպէտ եւ ուրիշ տեղ ալ զանց չեն ըրաց Լեւոն Ա կոչել Կոստանդինեանը (ՍԻՍ. 45)։ Մեզի լաւագոյն կերեւի Կոստանդինեանը թուահամարէ չհանել, եւ Լեւոն Գ. կոչել Հեթումեանը, եւ այսպէս շարունակել յաջորդ Լեւոնները։ Լեւոն Գ ալ ոչ նուազ նշանաւոր եղաւ իր գործունէութեամբ, քան Լեւոն Բ Ստեփանեան առաջին թագակալը, եւ որչափ ալ իրեն մտերիմն ըլլայ իր գովաբան Վահրամ Բաբունին, սակայն պատմած իրողութիւնները ճշմարիտ արդիւնքներ կը պարունակեն (ՎԱՀ. 229-230), զոր համառոտելով կը կրկնէ տարեգրողը, թէ էր այր հեզ եւ երկայնամիտ եւ ժուժկալ,լ քաղցրատեսիլ եւ պարկեշտ ողորմած եւ ունկնդիր բողոքելոց, սիրէր զեկեղեցիս, զվանօրայս եւ զեկեղեցականս։ Եւ իբրեւ յատուկ արդիւնք կը յիշուի թէ Մեծքարի վանքը տուն կարգեաց վարդապետաց վասն վարժելոյ զմանկունս (ՍԱՄ. 152), կամ ուրիշ բացատրութեամբ, նոր վարդապետանոց կամ դպրեվանք մը հիմնարկեց Մեծքարի մէջ, ինչ որ կանուխէն ըրած մի գործը պիտի ըլլայ, վասնզի յակոբ անոր առաջնորդն էր եղած կաթողիկոսութենէ առաջ (1152)։ Հարկաւ այդ վերջին կարգադրութեանը համար իրեն թելադրող եղաւ ուսումնասէր եւ ուսումնական կաթողիկոսը։ Դիտուած է որ մեզի հասած գրչագիրներէն շատեր այդ միջոցին կը պատկանին, եւ հին յիշատակներն ալ կը նշանակեն գիրքերու օրինակներ շատցնելու եւ ամէն կողմ, մինչեւ իսկ Իտալիոյ Հայ գաղթականութեանց (ՀԱՅ. 485) տրուելու համար Լեւոնի եւ Յակոբի համամիտ ջանքերը, որ հաւասարապէս պատիւ կը բերեն Գրասէր թագաւորին եւ Գիտնական կաթողիկոսին (ՍԻՍ. 519)։

« 1155. Հեթումի Մահը   |   1157. Քաղաքական Կացութիւն »
© Gratun.org