Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Զաքարիա Ա. Ձագեցի

659. Ապպասեանց Շփոթները

Բարեպատեհ առիթը, որուն կ՚ակնարկուի, անշուշտ այն ներքին շփոթութիւններուն ու խառնակութիւններուն պարագան է, որք Պաղտատի ամիրապետութեան մէջ տեղի ունեցան, եւ հետզհետէ Ապպասեանց հարստութեան անկումը պատրաստեցին։ Ամիրապետներ, որոնք Ամիրմումնի կամ Ամիրէլմումնի կոչուած են մերիններէն (ՍԱՄ. 95), իբր Էմիր-իւլ-ումումի կամ ընդհանուր իշխան, ներքին գաւառներու Թուրք ցեղերէն իրենց անձնապահ եւ տէրութեան պաշտպան գունդեր կազմած էին` Թուրք հրամնատարներու ձեռաց ներքեւ, իսկ իրենք ինքնզինքնին բռնութեանց եւ անգթութեանց, ցոփութեանց եւ անառակութեանց տուած էին անկոպար եւ անպայման։ Որպէսզի աւելի ալ ազատ ըլլան, Պաղտատ քաղաքէն քիչ հեռու Սամարայի մօտերը Ճաֆէրիէ անունով պալատ մը շինած էին, ուր ճոխութեանց հաւասար էին խենէշութեանց չաճն ու չափազանցութիւնը։ Այդ անկարգ ընթացքին մէջ ամենէն առջեւ քալողը եղաւ Միւթէվէքքիլ-Պիլլահ Հայաստանի կործանման մեծ սկզբնապատճառը, եւ որուն ոյժն ու բազուկը կը կազմէին չորս թուրք զօրավարներ, Վասըֆ, Պուղա-Քէպիր, Պուղա-Սաղիր եւ Պաղըր։ Ասոնցմէ երկրորդն է Հայաստանի Բուղա ոստիկանը, եւ այդ միջոցին յարմար է դնել Արծրունիի անոր մասին պատմածը, թէ Սահակ Իսմայէլեանի կինը, զոր Բուղայ բռնի իրեն կին ըրած էր (§ 651), շարունակ կը բողոքէր թէ ես չվայելեմ քեզ կին, այլ մեծի թագաւորին (ԱՐԾ. 196)։ Ուստի երբ Բուղայի հետ Պաղտատ կը հասնի, ինը կը յաջողի իրողութեան լուրը հասցնել ամիրապետին, որ կնոջ գեղեցկութիւնը տեսնելով, եւ Բուղայի զայն իւրացնելը իրեն անարգանք սեպելով, Սուղան պաշտօնով Խորասան կը ղրկէ, եւ ճամբան սպաննել կու տայ (ԱՐԾ. 237)։Իրօք ալ արտաքին պատմութեան մէջ Պուղա-Քէպիր այլեւս չի յիշուիր, այլ իր որդին Մուսա-պինի-Պուղա, եւ Պուղա-Սաղիր (ՎԵՐ. 451) գործի վրայ կը գտնուին Թուրք գունդերուն գլուխը։ Ասոնք հետզհետէ սկսան այն դերը վարել ամիրապետներուն նկատմամբ, ինչ որ հին պրետորականները վարած էին Հռոմի կայսրներուն հանդէպ։ Թէպէտ Միւթէվէքքիլի այնչափ շնորհները վայելած էին, բայց անոր դէմ դարձան Վասըֆի գրգռութեամբ, եւ անակնկալ դաւաճանութեամբ ամիրապետը սպաննեցին, 861 Դեկտեմբեր 12-ին (ՎԵՐ. 448), եւ յաջորդ հռչակեցին, անոր Մուհամմէտ-Ապու-Ճաֆէր որդին, որ կոչուեցաւ Մունթազըր-Պիլլահ։ Ասիկա ուզեց դարմանել իր հօր անգութ հալածանքները` Ալիի անունին եւ զայն պատուողներուն, եւ քրիստոնեաներուն դէմ։ Իսկ միւս կողմէն ըստ ամենայնի կը հետեւէր անոր ցոփակեաց խենէխութեանց, եւ այդ երեսէն մեռաւ 5 ամիս ետքը 862-ին, թէպէտ ոմանք դեղակուր սպաննւած կը կարծեն (ՎԵՐ. 448)։ Թուրք զօրավարներ չվստահելով Միւթէվէքքիլի ցեղին վրայ, անոր Մուհամմէտ եղբօրը Ահմէտ-Ապուլ-Ապաս որդին ամիրապետ հռչակեցին, որ կոչուեցաւ Մըսթայն-Պիլլահ, եւ իր ընթացքով ներքին եւ արտաքին թշնամութիւններ գրգռեց, եւ ապստամբութիւններու առիթ տուաւ։ Աթամէշ վէզիրին երես տալը Թուրք զօրավարները գրգռեց, Վասըֆ, Պուղա-Սաղիր, Պաղր եւ Մուսա, Սամարայի վրայ յարձակեցան, եւ ամէն բան այրեցին եւ քանդեցին, բայց յետոյ իրենք իրարու մէջ պառակտեցան։ Մըսթայն առիթ առնելով Պաղըրը սպաննել տուաւ, բայց Վասըֆ եւ ամիրապետ հռչակեցին Մունթազըրի եղբայր Մուհամմէտը։ Մըսթայն պարտաւորուեցաւ անձնատուր ըլլալ, զինքն չխողխողելու պայմանով, բայց աքսորի անունով ճամբայ հանուեցաւ, եւ Պասրայի մօտ Վասիթ ըսուած տեղը, այնչաբ գանակոծ եղաւ որ հարուածներու ներքեւ մեռաւ, 866-ին։ Նոր ամիրապետն Մուհամմէտ-Ապու-Ապտուլլահ, Մութաղ-Պիլլահ կոչուեցաւ, եւ իր իշխանութիւնը ամրացնելու նպատակով, հետզհետէ սպաննեց իր եղբայրն ու մերձաւորները, եւ Վասըֆ ու Պուղա-Սաղիր զօրավարները, որ իրեն օգնած էին։ Ասոր վրայ թուրք գունդեր ոտք ելան սպանեալ զօրավարներուն որդւոց գլխաւորութեամբ. Սալիհ-պին-Վասըֆ եւ Մուհամմէտ-պին-Պուղա ռոճիկի խնդիր յուզեցին, Մութաղը ձերբակալեցին, լաւ մը ծեծեցին եւ մերկացնելով սաստիկ արեւի տակ կայնեցուցին մինչեւ որ յանձնառու եղաւ իշխանութենէն հրաժարիլ, բայց եւ այնպէս գետնափոր նկուղի մէջ անսուաղութեամբ սպաննեցին, 869-ին։ Վաթըքի զաւակներէն Մուհամմէտ-Ապու-Ապտուլլահ ամիրապետ հռչակուեցաւ Մոհթատի-Պիլլահ անունով, եւ ուզեց կարգ ու կանոն մուծանել գործերու մէջ, Ղուրանի պատուիրանները եւ արդարութեան կանոնները ուզեց վերանորոգել, բայց Թուրք գունդերը չկրցաւ զսպել, որք զինքը ձերբակալեցին, եւ ձաղանքի ենթարկելով եւ գանակոծելով հրաժարելու ստիպեցին։ Իսկ նա, մինչեւ վերջը ընդդիացաւ ու չհաւանեցաւ, թէպէտեւ գետինը թաւալեցին, գլխուն եւ փորին եւ մարմնոյն վրայէն քալելով ոտնակոխ ըրին, եւ վերջապէս դաշոյնով զարկին սպաննեցին, 870-ին։ Անկէ ետքը ամիրապետութեան կոչուեցաւ Միւթէվէքքիլի զաւակներէն Ահմէտ-Ապուլ-Ապպաս, Մութամմէտ-Պիլլահ անունով։ Ինչպէս փոթորիկներն ալ սաստիկ զայրանալէն ետքը պահ մը կը դադարին, ամիրապետութեան խռովութիւններն ալ, որ 861-ին սկսած էին, 870-ին դադար առին, Թուրք գունդերը հանդարտեցան, եւ Մութամմէտ 23 տարի իշխանութիւ վարեց մինչեւ 892 (ՎԵՐ. 452)։

« 658. Նանա Ասորի   |   660. Աշոտ Բագրատունի »
© Gratun.org