Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Զաքարիա Ա. Ձագեցի

661. Նախարարաց Գերեդարձը

Հայաստանի կացութիւնը սկսաւ փոխուիլ, երբոր բանտարկեալ եւ աքսորական նախարարներ սկսան հետզհետէ գերութենէ դառնալ։ Արծրունին ալ գիտէ թէ Ջափրմոթոքլ, այսինքն Ճաֆէր-Միւթէվէքքիլ սպաննուած էր, եւ իրեն յաջորդած էր Մսթէին որդին Մունթազըր-Պիլլահ, որ 6 ամիս ետքը մեռաւ։ Մունթաղըրի տեղ անցաւ Մուհիթիս, այսինքն է Մըսթայն-Պիլլահ, սակայն սա ոչ թէ ամիսս երիս իշխած է (ԱՐԾ. 231), այլ ամս երիս (§ 659), եւ տարբերութիւնը գրչութեան սխալ կ՚ենթադրենք։ Գերեդարձին ժամանակին համար նոյն Արծրունիէն կ՚իմանանք, թէ երբ եղաւ մուտ եէթներորդ ամի գերութեան, տակաւին կային յարքունիսն իշխանքն , եւ թէ այն տարի Հայոր 306 թուականն էր եւ Զաքարիայի կաթողիկոսութեան 3-րդ տարին, եւ թէ նոյն տարին ուրախ արար թագաւորն զնախարարսն Հայոց, եւ թէ խոստացաւ տալ իւրաքանչիւր ումեք զերկիր ի ժառանգութիւն, եւ թէ անմիջապէս ճամբայ հանեց Աշոտ Արծրունիի որդին Գրիգոր Դերենիկը (ԱՐԾ. 227), իսկ ինքն Աշոտ Արծրունին միւս տարին, Հայոց 307 թուին եկն ի գերութենէն (ԱՐԾ. 236 ։ Այդ տարեթւերը մեզ կու տան 857 եւ 858 թուականները, երբ տակաւին կենդանի էր Միւթէվէքքիլ, եւ նոյն կը լինի որ Բուղայի ձեռքով ընել տուած աւերածները վերականգնելու ձեռնամուխ եղած կ՚ըլլայ։ Այլ պատմիչը յայտնապէս անոր անունը չի տար իբրեւ գերեդարձը հրամայող, եւս առաւել չի բացատրեր, թէ ինչ պարագայով կրցան փոփոխուիլ Միւթէվէլքքիլի զգացումները, կամ թէ ինչ միջոցներով կրցան նախարարները շահիլ անոր համակրութիւնը։ Նկատողութեան արժանի ալ է, որ ոչ միայն իշխանք եւ նախարարք Հայոց, մի ըստ միոջէ ի կարգ անկեալ չուէին յաշխարհն տէրութեան իւրեանց, այլեւ համարձակօրէն եւ ամենայն ազատութեամբ եւ ոչ ի ծածուկ երկիւղիւ նչ, զքրիստոսաւանդ օրէնս հայրենի առհասարակ բարձրացուցեալ սերէին յանձինս իւրեանց (ՅՈՎ. 170)։ Իսլամութեան սկզբունքով իսլամութենէ ետ դառնալը մահապարտութեան արժանի ոճիր համարուիլը գիտնալով, եւ պատմութեանս մէջ ալ այդ սկզբունքով նահատակութիւններ տեսած ըլլալով, զոր օրինակ Վահան Գողթնացին (§ 588) եւ Յովսէփ ու Սահակ Կարնեցիները (§ 633), զարմանալի կը թուի կեղծուրց նախարարներուն ազատարար քրիստոնէութեան դիմելը, եւ ամիրապետին հաճութեամբ ի սեպհականութիւնս ի տունս դառնալը։ Արծրունի պատմիչը նահատակներու բարեխօսութեան, եւ երեք Արծրունի բանտարկեալներուն ճգնութեան հոգեկան արդիւնքը կը յիշէ, թէ լուաւ տէր աղօթից նոցա, եւ դարձաւ ի բարկութենէ սրտմտութեան իւրոյ (ԱՐԾ. 227), բայց այսչափով պատմութիւնը լուսաբանուած չ՚ըլլար, եւ մենք կը մնանք տակաւին փոփոխութիւնը մեկնելու դժուարութեան մէջ։ Ուրացեալները վերընդունելու գործը վիճակեցաւ Զաքարիա կաթողիկոսին, որ հայրաբար ամէնքը մխիթարեց եւ հոգեւորապէս քաջալերեց, լաւ գիտնալով թէ ինչպիսի պարավաներու մէջ կեղծուրացութեան դնմեցին, եւ ինչ եռանդեամբ նորէն իրենց ներքին փափաքին հասան։ Արծրունի պատմիչին արտաքին ուրացութեան մասին բացատրութեանց մտնելը, եւ Եղկղեսենոսներու թոյլատու աղանդի մը, եւ Նովատեանց կամ Կատաբաց խստապահանջ դրութեան յիշատակութիւննգրը ընելը (ԱՐԾ. 183), առիթ կու տան կարծելու, թէ պահ մը խնդիրի նիւթ եղած պիտի ըլլայ կեղծուրացներուն վերընդունելութեան կէտը, զոր Զաքարիա կաթողիկոս փութացած է լայնախոհ ներողամտութեամբ լուծել։

« 660. Աշոտ Բագրատունի   |   662. Աւատական Դրութիւն »
© Gratun.org