Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Զաքարիա Ա. Ձագեցի

663. Գուրգէն Ապուպէլէճ

Պատմաբանը սիրտի կատարեալ գոհունակութեամբ, երջանկութեամբ, երջանկութեան եւ բարօրութեան միջոց մը կը նկատէ, Հայաստանի մէջ նոր սկսած կացութիւնը, իբր զի դարձող նախարարներ օրհնութեամբ Տեառն օրհնեցան եւ նովիմբ գովեցան, եւ ամէն կողմ ձայն խրախճանաց ցնծացելոց լինէր, եւ ձայն հարսին եւ փեսայի, որովհետեւ այց արար Տէր եւ յաջողեաց ի բարութիւնս (ՅՈՎ. 171)։ Այդ գոհունակութեան զգացումը ահագին տագնապէ ետքը որեւէ դիւրութեան մը երես տեսնողներու ըմբռնումին յայտարարութիւնը կը նկատենլ, եւ ոչ լիակատա բարօրութեան վկայութիւն։ Բայց մեզ բաւական է գիտենալ թէ Զաքարիայի օրերը Հայաստան սկսաւ իր վիշտերէն ազատած շունչ մը առնել, եւ իրեն ոգեւորութեան եւ վերանորոգութեան համար աշխատիլ։ Այդ կէտին մէվ պէտք չէ ուշադրութենէ վրիպեցնենք Զաքարիայի արժանիքը, որ իշխանաց իշխան Աշոտի խորհրդակից եւ գործակիցն էր այդ բարեգուշակ կացութիւնը պատրաստելու մէջ։ Սակայն ցաւով պիտի յիշատակենք ներքին թշնամութեանց գործեր, որք մէկ կողմէն աւատական դրութեան հետեւանքներն են, միւս կողմէն մեր նախնեաց հռչակեալ անմիաբանութեան ալ նշանները պիտի նկատուին։ Գուրգէն որդի Ապուպէլէճի, Վասպուրականի իշխաններէն մին, Բուղայի Հայաստանի վրայ եկած ատենղն, իր երկիրը թողլով ապակինած էր նախ Քուդիկ Մամիկոնեան Բագրեւանդի իշխանին, եւ անկէ Գաղաբար Բագրատունի Սպերի իշխանին մօտ։ Վերջինիս օգնեց ալ Արաբացի գունդի մը յարձակման դէմ, Յոյներու կողմը անցնելու բանակցութեան մտաւ, բայց վերջէն Սմբատի միջնորդութեամբ Բուղայէն արտօնուեցաւ անոր մօտ մնալ եւ գործակցիլ (ԱՐԾ. 219)։ Երբ որ լսեց թէ այլազգի գունդերու Վասպուրականի վրայ նոր յարձակման մը առթիւ, Սահակ Ապումկդէմ սպաննուած եւ Ապուջափր Արծրունիի գունդը ցրուած է, եւ Վասակ Կովակեր մը իշխանութիւնը ձեռք առած է Տաճկաց կողմէն, Գուրգէն Ապուպէլէճ իսկոյն վրայ հասաւ, եւ նորէն Տաճիկները հեռացնելով, ինքը գրաւեց Վասպուրականի գլխաւոր իշխանութիւնը (ԱՐԾ. 221)։ Բուղայ իր զօրավարներէն Բուտելը ղրկեց անոր վրայ, բայց Գուրգէն Ապուպէլէճ զօրացաւ եւ յաղթեց, եւ Բուղայ պարտաւորուեցաւ ճանչնալ Գուրգէն Ապուպէլէճի իշխանութիւնը, եւ այսպէս անցան յաջորդ չորս տարիները (ԱՐԾ. 223)։ Անկէ ետքն է որ Աշոտ Արծրունիի եղբայրը Գրիգոր` Վասպուրական կ՚արշաւէ Գուրգէնը մերժելու, բայց կը համաձայնին երկիրը բաժնելով միանգամայն իշխել, թէպէտ Գրիգոր տարիէ մը կը վախճանի (ԱՐԾ. 225)։ Վահան Աշոտի որդի, Գրիգորի տեղ կ՚ուզէ անցնիլ, բայց Գուրգէնէ կը մերժուի, իսկ երբ կու գայ Գրիգոր Դերենիկ` Աշոտ Արծրունիի որդին, անոր դէմ կ՚ելլէ իր ուրացեալ հօրեղբայր Գուրգէն, եւ Գուրգէն Ապուպէլէճի կ՚առաջարկէ, իրարու հետ համաձայնելով երկիրը կիսել, եւ հին իշխանին որդին հեռացնել։ Բայց սա չի համաձայնիր, եւ Յունաց կողմ փախչելու առթիւ Բշիր եւ Չքրի տաճիկ զօրավարներէն ձերբակալուելով Աշոտ սպարապետին կը յանձնուի, եւ անկէ Ատրպատականի ոստիկանին կը յղուի (ԱՐԾ. 229)։ Գուրգէն Ապուպէլէճ ուրացութեան յորդորուելով կը բանտարկուի, կը շղթայուի եւ կը խոշտանգուի, բայց աննկուն կը մնայ, իսկ միւս Գուրգէն քիչ ետքը կը մեռնի` դարձեալ յուրացողական ամպարշտութենէն, երբ ամենուն ալ ազատութիւն եղաւ իրենց կրօնքը պաշտել եւ Գուրգէն Ապուպէլէճն ալ ազատութիւն ստացաւ (ԱՐԾ. 231)։ Երբոր Վասպուրական դարձաւ, այս անգամ ալ Դերենիկին կողմէ բանտարկուեցաւ, եւ թէպէտ Դերենիկին ծառաներէն մէկը զայն գաղտնաբար ազատեց, եւ ձեռքը դաշոյն տալով մինչեւ Դերենիկին ննջած սենեակը առաջնորդեց, բայց Գուրգէն Ապուպէլէճ չուզեց վրէժխնդիր ըլլալ, այլ բաւական սեպեց միայն ձայն տալ եւ ինքն փախչիլ։ Ճգնաւոր մը, որուն մօտ ապաւինած էր Գուրգէն, զյն կապելով Դերենիկին յանձնեց, որ նորէն բանտարկեց։ Այս առիթն է որ Զաքարիա կաթողիկոս, Աշոտ իշխանաց իշխանն ու եպիսկոպոսներ ալ հետը առած, անձամբ Վասպուրական եկաւ հաշտութիւն գոյացնելու, եւ իր հրամանով Գուրգէն բանտէն արձակուեցաւ, եւ Մարդաստանի գաւառը անոր յատկացուեցաւ իբրեւ իր սեփական իշխանութիւն, թէպէտ սա լաւագոյն սեպեց Տարոնի կողմերը քաշուիլ։ Քիչ ետքը Աշոտ իշխանաց իշխան, Դերենիկի վրայ եկաւ, եւ որպէս անհնազանդ ոմն` զայն բանտարկեց։ Այս անգամ Գուրգէն Ապուպէլէճ Դերենիկի պաշտպանութեան ձեռնարկեց, Ռշտունեաց գաւառի Նորագիւղ աւանը, եկաւ, եւ այնտեղէն սկսաւ բանակցիլ եւ սպառնալ, մինչեւ որ Աշոտ հաճեցաւ Դերենիկը արձակել, այլեւ Գուրգէնի առաջարկութեամբ իր աղջիկն ալ այրիացած Դերենիկի կնութեան տուաւ, եւ արարին նաւակատիս մեծ հարսանեաց փեսայութեան Դերենիկին, եւ այսպէս ամրացաւ Բագրատունեաց եւ Արծրունեաց հաշտութեան գործը։ Հայոց 312 կամ 863 տարին նշանակուած է իբր թուական այդ բարեգուշակ եղեքութեան (ԱՐԾ. 233)։ Ուզեցինք քաղել այդ միջադէպերը իբր նմոյշ մը ժամանակին տիրող յարաբերութեանց, եւ իբրեւ Զաքարիա կաթողիկոսի աշխարհաշէն գործունէութեան։

« 662. Աւատական Դրութիւն   |   664. Երկրաշարժ և Դարձողներ »
© Gratun.org