Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Զաքարիա Ա. Ձագեցի

665. Իշխանաց Իշխան

Զաքարիայի ժամանակին պատկանող տեղեկութեանց թերին լեցնելու եւ ժամանակին նկարագիրը տուած ըլլալու համար, յիշենք եւս, թէ Աշոտի երեք անգամ պատուոյ բարձրացումն տրուած կը ցուցուի Անեցիէն։ Նախ 857-ին կը գրէ, թէ մեծաշուք բախտի պատահեալ, ամենայն նախնեացն գերիվերոյ եղեալ. 874-ին կը գրէ` լեալ իշխանաց իշխան, եւ 887-ին կը գրէ թէ Աշոտ իշխանաց իշխան` թագաւորեաց Հայոց (ՍԱՄ. 95)։ Աշոտի թագաւոր հռչակուիլը Զաքարիայի մահուընէ ետքն է, ուստի այստեղ զանց կ՚ընենք, իսկ անկէ դուրս կայ միայն հօրը տեղ սպարապետութիւն ստանձնելը, եւ յետոյ իշխանաց իշխան անուանուիլը։ Սպարապետութիւնը ստանձնեց անմիջապէս իր հօրը մեկնելէն ետքը 855-ին, իսկ իշխանաց իշխանութիւնն ալ գերութեան դարձին առթիւ 858-ին, եւ Պատմաբանը կամ Ասողիկ ուրիշ միջանկեալ բարձրացում չեն յիշեր, եւ Անեցիին 874-ին նշանակածը պէտք է կանխել եւ գերեդարձին թուականին տանիլ։ Աշոտի անձին վրայ առատ են պատմիչներուն գովեստները, եւ կը նկարագրուի ամէն կատարելութիւններով լրացեալ անձ մը։ Լաւ կրթութիւն ստացած, պատերազմական քաջութեամբ նշանաւոր, վարչական յաջողակութեամբ անզուգական, բնաւորութեամբ հեզ եւ խոնարհամիտ, ներքին զգացմամբ բարեսէր, սնոտի փառքերէ հեռու, անիրաւ շահերէ անմասն, ամենուն սիրտը գրաւող, բարեպաշտութեաի մէջ նշանաւոր, ազգասէր եւ աշխարհաշէն, եւ այլ ամէն տեսակ բարի ձիրքերով օժտուած։ Եթէ ընդունինք իսկ, որ պատմիչներ առաջին անգամ թագով պատուած Հայ մը տեսնելնէն գրաւուած, բոլոր հռետորական ճարտարութիւննին ջանացին թափել, սակայն հնար չէ ուրանալ, որ գերազանց եւ բարձր ձիրքերու նշան մըն է, երեսուն տարն շարունակ պաշտօնի վրայ մնալ այսպիսի դառն ժամանակներու մէջ, եւ թէ տիրապետող ինքնակալութեան, եւ թէ բովանդակ ենթարկեալ իշխաններուն համակրութիւնը այնպէս գրաւել, որ այս վերջիններ աղաչաւոր ըլլան իրեն բարձրացման, եւ պետութիւնն աք հաճի անսովոր շնորհաբաշխութեամբ, թագակիր վեհութեան բարձրացնել իրեն հպատակ իշխաններէն մէկը։ Եթէ յայտնի վկայութիւններ ալ չըլլային, այս դիտողութիւնը բաւական էր Աշոտի արժանիքը բարձրացնելու։ Աշոտի այդ ընթացքը մեծ ընդարձակութիւն կ՚ընծայէր եկեղեցիին ալ, որ խիստ հալածանքի դիրքէն` ազատ բարգաւաճման դիրքին կ՚անցնէր, եւ իր հաստատութիւնները ծաղկեցնելու դիւրութիւն կը գտնէր։ Բայց եթէ եկեղեցին կ՚օգտուէր Աշոտի իշխանութենէն, Աշոտ ալ օգտուած էր եկեղեցւոյ իշխանութենէն, վասնզի բարեբախտ եղած էր իրեն հետ գործի գլուխ անցած տեսնել Զաքարիայն նման կաթողիկոս մը, զոր հեռատես, եւ կարծես թէ սրտագէտ թափանցողութեամբ մը, Սմբատ Խոստովանող, յետին աստիճանէն մինչեւ կաթողիկոսութիւն բարձրացնել տուած էր մէկ օրուան մէջ, երկրին եւ եկեղեցւոյն եւ իր որդւոյն ապահով ապաւէն մը եւ կարող առաջնորդ մը պարգեւելով։ Աշոտի գործունէութիւնը` եկեղեցականէն աւելի ազգային պատմութեան պատկանելուն զանց կ՚ընենք մանրամասնօրէն յառաջ բերել։ Նոյնպէս զանց կ՚ընենք ինչ որ իր ատեն եւ իր մասնակցութեամբ գործուեցաւ Սիւնեաց երկու մասերուն եւ Վասպուրականի ու Տարոնի ու Անձեւացեաց իշխաններուն կողմէն, որք զանազան գաւառները կառավարող նախարարներն էին։ Անցողաբար յիշենք, թէ զաքարիայի անոնը կը տրուի յատկապէս Սիւնեաց իշխանին` Վասակ Գաբուռի մահուան առթիւ, որուն թաղման փութաց Զաքարիա, Վասակի այրւոյն Մամիամ տիկնոջ հրաւիրանօք, եւ շքեղ յուղարկաւորութիւն մը կատարեց, զդի նորա զարդարեալ թագաւորական զարդարուք, անհուն ամբոխիւ եւ անչափ աղաղակաւ, եւ ողբերգական պարուք փողոց եւ քնարահարաց (ՕՐԲ. Ա. 217)։ Այս պարագային կը տեսնենք, թէ ինչ տեսակ արտաքին հանդերձանք ներեալ էին Հայոց Եկեղեցւոյն հոգեւոր իշխանութեան կողմէ։ Զաքարիա ետ կը դառնար հանգուցեալ իշխանին զաւակները օրհնելով։ Գրիգոր Սուփանը, Սահակն ու Վասակը։

« 664. Երկրաշարժ և Դարձողներ   |   666. Թագաւորութեան Խորհուրդը »
© Gratun.org