Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Զաքարիա Ա. Ձագեցի

666. Թագաւորութեան Խորհուրդը

Զաքարիայի պէտք է վերագրենք թագաւորական անունն ու պատիւը վերանորոգելու համար գաղափարն ալ, թէպէտ լրմանը հասած չըլլայ։ Հայաստանի ոստիկան կը յիշուի Յիսէ որդի Շեխայ ամիրա մը, որուն անուանման ժամանակը եւ իր պաշտօնական փեժինը այստեղ յիշուած չէ, բայց յետոյ իբր Ատրպատականի ոստիկան պիտի տեսնենք։ Արծրունիին պատմածին համեմատ, Յիսէ օրինաւորապէս անուանեալ ոստիկան չէր, այլ իւրովի զաշխարհն, այսինքն Հայաստանը, բռնազսբօսեալ յինքն գրաւեաց եւ կացոյց ի վերայ նոցա զիւր գործավարս (ԱՐԾ. 242), որ Ամդայ կամ Միջագետաց ւստիկան ըլլալը կը ցուցնէ, եւայդ տեղեկութիւններէն կը հետեւցնենք, թէ Յիսէ Միջագետաց ոստիկան էր, եւ օգտուելով այդ շփոթութիւններէն, որք 861էն ետքը Պաղտատի մէջ տեղի կ՚ունենային (§ 659), յաջողած էր ինքն տիրանալ Հայաստանի, յափշտակելով զայն Ատրպատականի ոստիկանին ձեռքէն, որուն նախապէս յանձնուած էր Հայաստան (§ 652)։ Այս Յիսէն է, զոր Զաքարիա երթայ տեսանել, եւ կ՚աշխատի պատշաճ կերպով անոր սիրտը շահիլ, եւ կը յաջողի անոր բարեացակամութիւնը գրաւել, եւ յոյժ մեծարի ի նմանէ, վասնզի Յիսէ ալ պէտք ունէր երկրին իշխանութիւնները իրեն համակիր ընել, որպէսզի իր ազդեցութիւնը ամրացնէ։ Յիսէ կ՚աշխատի Պայոց կաթողիկոսն ալ իր կողմն ունենալ, որուն պաշտօնական դիրքէն զատ` ընդհանուր ազդեցութիւնն ալ կը տեսնէր, եւ զայն կը պատուասիրէ տուեալ նմա շատ ինչ պարգեւս, եւ իրաւունք կու տայ դրօշս բառնալ` խաչ ի վերայ նորա, որ է առջեւէն խաչալէմ դրօշակ տանիլ տալու իրաւունք, եւ միանգամայն արտօնութիւն կը շնորհէ մհանել առաջի նորա միշտ (ՎԱՐ. 85), եւ երբ եւ ուզէ տեսակցութեան եւ խորհրդակցութեան համար իրեն մօտ գալու։ Այդ մտերմական յարաբերութեանց շնորհիւ է որ Զաքարիա` Հայաստանի նոր վայելած ինքնավար կառավարութիւնը առաւել եւս պայծառացնելու եւ ամրացնելու համար, կը խորհի աստիճան մը եւս բարձրացնել անոր գլուխը գտնուող անձին պատիւը, եւ ինչպէս սպարապետը իշխանաց իշխանի փոխուեցաւ, իշխանաց իշխանն ալ թագաւորի բարձրացնել։ Այդ նպատակով նախ կը պարտաւորուի Հայ իշխանները համաձայնութեան բերել, եւ անոնց հետ մէկտեծ գործին պաշտօնական ձեւ տալ։ Ասոնց գլխաւորներն էին Վասակ Իշխանիկ եւ Գրիգոր Սուփան` Սիւնեաց նահանգին երկու կէսերուն իշխանները եւ Գրիգոր Դերենիկ Արծրունի` Վասպուրականի իշխանը, իսկ այլ իշխանաց Հայոց մէջէն (ՕՐԲ. Ա. 219) կրնանք յիշել Գուրգէն Ապուպէլէճը, որ յաջորդած էր Մուշեղի Անձեւացեաց իշխանին (ԱՐԾ. 239), Մուշեղ Մոկաց իշխանը (ԱՐԾ. 240), եւ Գագիկ Ապումրուան Արծրունի` Աղբակու իշխանը (ԱՐԾ. 253)։ Չենք կրնար ճշդել թէ Զաքարիա, մինչեւ որ կէտ կրցաւ յառաջացնել այդ խորհուրդը, որովհգտեւ ստոյգ նշաններ եւ թւականներ չունինք Յիսէի Հայաստանի իշխանութիւնը ձեռք անցնելուն մասին։ Միւս կողմէն գիտենք որ այդպիսի ձեռնարկ մըն ալ` շուտով յաջողելու գործերէն չէր, եւ պէտք էր շատ միջոցներ եւ շատ հրապոյրներ գործածել, մինչեւ որ առաջ ոստիկանը, յետոյ ամիրապետին շրջանակը, եւ վերջէն ինքն ամիրապետը յանձն առնէին, այդպիսի բացառիկ եւ աչքառու շնորհ մը ընել հպատակ ազգի մը, որուն դէմ քիչ առաջ սաստիկ հակառակութիւն եւ անգութ վրէժխնչրութիւն յագեցնելու ետեւէ էին։ Հարկաւ ամիրապետութեան անկեալ վիճակը, եւ Մութամէտ-Պիլլահ ամիրապետին տկար կացութիւնը, եւ զանազան կողմերը գոհացնելով իրեն իշխանութիւնը պահպանելու դիտումը` նպաստեցին այդ ձեռնարկին։ Թագաւորական անունին ու պատիւին տուուչութիւնը սովորաբար 885-ին կը դրուի, իսկ Զաքարիայի մահը 877-ին, որով բաւական ատեն կը լինի Զաքարիայի յղացած խորհուրդէն մինչեւ անոր իրականանալը։ Իսկ Յիսէի Հայաստանի ոստիկանութիւնը գրաւելը, Մութամմէտի գահակալութենէն քիչ առաջ կամ քիչ ետքը տեղի ունեցած եղելութիւնը մը կ՚երեւի։ Անոր անունին չենք հանդիպիր արտաքին պատմութեան մէջ, որ պարագաներու բաղդատութեան մտնէինք։ Իսա-պին-Մուհամմէտ մը կայ (ՎԵՐ. 422), բայց անիկա շատ աւելի կանուխ գործի վրայ գտնուած է։ Դերենիկ Արծրունիի` խորհուրդին մէջ գլխաւորութիւն ստանձնելը, անոր հօրը Աշոտին մեռած ըլլալը կը ցուցնէ, Աշոտ ալ 874-ին վախճանած է (ԱՐԾ. 244)։Ասոնք են մերձաւորաբար ձեռնարկին սկզբնաւորութիւնը ճշդելու նպաստող նշանները։

« 665. Իշխանաց Իշխան   |   667. Փոտ Պատրիարք »
© Gratun.org