Gratun
Search  show page numbers   Sign in
« Ազգապատում, Հատոր Ա by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գէորգ Բ. Գառնցի

675. Հաշտարար Դեր

Խաղաղ ու հանդարտ անցած է Գէորգի կաթողիկոսութեան առաջին մասը, որ 877-էն կը հասնի մինչեւ 885, Աշոտի թագաւոր հռչակուած տարին։ Գոհացուցիչ չափով համերաշխ վիճակ մը ունէին երկրին իշխանները, իշխանաց իշխանը խոհական ընթացքով կը շահէր ամէնիքը, եւ կաթողիկոսն ալ հայրաբար հովանի էր անոնց փոխադարձ յարաբերութեանց, չթողլով որ գրգռութեանց առիթներ ծագին, կամ եթէ ծագին տխուր հետեւանքներու չյանգին։ Հետեւաբար այդ միջոցին կարեւոր պատահարներ չունինք պատմելիք, եւ պարտաւորեալ ենք քանի մը ցրիւ յիշատակները քաղել։ Երբ Աշոտ իբր իշխանաց իշխան Հայաստանի գլխաւոր պետը կը նկատուէր, ոչ միայն Հայ իշխաններ ազատ աւատապետներ կը մնային իրենց գաւառներուն մէջ, այլեւ Տաճիկ գաւառապետներ զանազան կողմերու կու տիրէին։ Հայերուն մէջէն գլխաւորներն էին Գրիգոր Դերենիկ իշխան Արծրունեաց, Աշոտ Կիւրապաղատ իշխան Տարոնոյ, Մուշեղ Բագրատունի իշխան Մոկաց, Գուրգէն Արծրունի իշխան Անձեւացեաց, Վասակ Իշխանիկ իշխան Սիւնեաց, Վասակ Գաբուռ իշխան Սիսականի, Ատրներսէհ Բագրատունի իշխան Վրաց, ամէնքն ալ իրարու ազգակցութեամբ կամ խնամութեամբ մերձաւորներ։ Առաջնակարգ դեր ունէին նաեւ Աշոտի եղբայրները, Աբաս սպարապետ` որ Վանանդի գաւառը կը կառավարէր, եւ Շապուհ ասպետ, որ Աշոտի մօտ գտնուող գունդին զօրավարն էր, եւ Աշոտի որդին Սմբատ, որ Գուգարաց կողմերը հանդարտեցնելու եւ կառավարելու ղրկուած էր։ Իսկ Արաբացի իշխաններէն կը յիշուին, Յամանիկ Աղուանից կողմերը Պարտաւի մէջ, Ապըզաբառ Կայսիկ Ապահունեաց գաւառը, եւ Ահմաթ որդի Հալթի` որ է Ահմէտ-պինը-Խալիտ Տարոնի մէջ։ Պատմիչը կը դիտէ, որ մինչ կային իշխանքն ի միաբանութեան, բանսարկուք ոմանք հրապոյրս պղտորս քսութեան ածէին տանէին ի միոջէն առ միւսն (ԱՐԾ. 247)։ Այդ քսութեանց հետեւանք էր որ Ահմաթ մինչեւ Դուին կ՚արշաւէր, այլ Աբաս սպարապետի դիմադրութենէն կը ստիպուէր ետ դառնալ, եւ նման պատճառով ալ Դերենիկ` Աշոտ Կիւրապաղատի դէմ կ՚ելլէր, եւ զայն ձերբակալելով Վասպուրականի Սեւան բերդին մէջ կը բանտարկէր, որչեփ ալ Աշոտի եղբայր Դաւիթը` Դերենիկի քեռայրն էր (ԱՐԾ. 248)։ Բանտարկեալ կիւրապաղատին պահպանութիւնը յանձնած էր Դերենիկ իր քեռորդւոյն Հասանի, իսկ եղելութիւնը վիշտ պատճառած էր ամենուն։ Հանրութեան թարգման կը կանգնէր Գէորգ կաթողիկոս, որ բազում անգամ թղթովք աղաչեալ էր Դերենիկին` որ անիրաւ գործէն ետ կենայ, եւ յաջողութիւն չգտնելաով անձամբ ալ ել գնաց մեծաւ հոգաբարձութեամբ Դերենիկը համոզել, սակայն ոչ կարաց գտանել զելս իրացն, եւ պարտաւորեցաւ ետ դառնալ` գործը թողեալ ի խնամս Արարչին, թէպէտեւ միշտ սաստիկ հոգայր Աշոտ կիւրապաղատին համար։ Ասոր վրայ յանկարծ գործին կերպարանը փոխուեցաւ։ Աշոտ կիւրապաղատ Հասանի հետ մտերմանալով, յաջողեցաւ Դերենիկը կասկածելի ընել անոր աչքին, եւ Հասան սուտ հիւանդ ձեւանալով մօրեղբայրը իր տեսութեան հրաւիրեց, եւ նենգութեամբ զայն բանտարկեց Սեւանի բերդին մէջ եւ կիւրապաղատը արձակեց։ Գէորգ կաթողիկոսի առջեւ նոր գործ բացուեցաւ, եւ Աշոտ իշխանաց իշխանը ու Գուրգէն ու Մուշեղ եւ ուրիշ իշխաններ ալ մէկտեղ առնելով, Հասանին գնաց որ Դերենիկը ազատէ, եւ յաջողեցաւ առաջարկը ընդունելի ընել տալ, Դերենիկի Գագիկ որդին պատանդ թողլով (ԱՐԾ. 252)։ Դերենիկ որչափ ալ երդում ըրած էր Հասանի չվնասել, բայց յաջողեցաւ պատանդը ազատելէն ետքը, Հասանը նենգութեամբ բանտարկել Նկան բերդին մէջ, եւ զայն չթողուց, բայց Գագիկ Ապումրուանը ձերբակալելու խոստումով, որուն վրայ Դերենիկ կասկածիլ սկսած էր։ Հասան պայմանը գործադրեց, եւ Գագիկը կալանաւորելով Դերենիկի յանձնեց, եւ սա ալ զայն Վանայ բերդին մէջ բանտարկեց (ԱՐԾ. 254)։ Վերջին պարագաներուն մէջ Գէորգի միջամտութիւնը նորէն յիշուած չենք գտներ, բայց առաջին առիթներուն մէջ այնչափ հոգածութիւն ունեցող հայրապետը, անտարբեր մնացած չէր կրնար ըլլալ յաջորդ եղելութեանց հանդէպ։

« 674. Ընտրութիւն և Նախընթաց   |   676. Վասիլ և Աշոտ »
© Gratun.org